Bệnh nhân mắc sốt xuất huyết được điều trị tại bệnh viện ở Dhaka, Bangladesh. Ảnh tư liệu: THX/TTXVN
Mỗi năm, ước tính có khoảng 390 triệu ca nhiễm trên toàn thế giới cho thấy, virus dengue không còn là vấn đề cục bộ mà đã trở thành mối đe dọa toàn cầu.
Khó khăn lớn nhất trong cuộc đua vaccine nằm ở chỗ virus dengue gây sốt xuất huyết có 4 tuýp huyết thanh. Người từng nhiễm một tuýp chỉ có miễn dịch tốt với chính tuýp đó, trong khi lần nhiễm sau với tuýp khác có thể diễn tiến nặng hơn. Trong một số trường hợp, các kháng thể từ lần nhiễm trước còn có thể vô tình giúp virus mới xâm nhập tế bào dễ hơn, hiện tượng này được gọi là tăng cường phụ thuộc kháng thể.
Chính vì vậy, phát triển vaccine phòng ngừa virus dengue khó hơn nhiều so với nhiều bệnh do virus khác. Theo một bài tổng quan khoa học mới của nhóm nghiên cứu đăng trên npj Vaccines, thách thức lớn nhất của vaccine dengue là phải tạo đáp ứng miễn dịch đủ mạnh và đồng đều với cả 4 tuýp huyết thanh, nếu không nguy cơ bảo vệ không trọn vẹn vẫn có thể xảy ra. Điều đó có nghĩa vaccine không chỉ cần tạo ra nhiều kháng thể mà còn phải tạo ra đúng loại kháng thể có khả năng trung hòa virus hiệu quả.
Hiện nay, việc sử dụng vaccine phòng sốt xuất huyết dengue vẫn phải tính đến nhiều yếu tố như độ tuổi, mức độ lưu hành bệnh và việc người được tiêm đã từng nhiễm dengue hay chưa. Dengvaxia chỉ được khuyến nghị cho người đã từng nhiễm trước đó, trong khi vaccine TAK-003 đã được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị cho trẻ em từ 6 đến 16 tuổi ở những nơi có mức lây truyền cao, bất kể tiền sử nhiễm bệnh.
Tại châu Phi, các đợt bùng phát và bằng chứng lây truyền đã được ghi nhận ở Kenya, Tanzania, Sudan, Senegal và Côte d’Ivoire (Bờ Biển Ngà), nhưng quy mô thực tế có thể còn lớn hơn vì năng lực giám sát và xét nghiệm tại nhiều nơi vẫn hạn chế. Điều này cho thấy nhiều quốc gia có thể đang đối mặt với virus dengue mà chưa đánh giá đầy đủ mức độ rủi ro.
Bài học rút ra là vaccine ngừa virus dengue không thể áp dụng theo mô hình “một công thức cho tất cả”. Các chiến lược tiêm chủng cần được thiết kế theo từng bối cảnh dịch tễ, đi kèm giám sát an toàn dài hạn và truyền thông minh bạch để duy trì niềm tin của công chúng. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và việc gia tăng phạm vi muỗi truyền bệnh, nhu cầu phát triển các vaccine ngừa sốt xuất huyết dengue an toàn và hiệu quả hơn sẽ ngày càng cấp bách.