Tàu Iran tuần tra trong cuộc diễn tập quân sự ở Vịnh Oman. Ảnh: The Guardian/TTXVN
Tehran tìm cách duy trì ảnh hưởng
Theo báo New York Times ngày 22/5, Iran đã thảo luận với Oman về khả năng phối hợp triển khai cơ chế thu phí đối với các tàu đi qua eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí đốt đường biển toàn cầu.
Động thái này diễn ra bất chấp cảnh báo từ chính quyền Tổng thống Donald Trump phản đối mọi hình thức yêu cầu thanh toán để đi qua tuyến đường biển quốc tế quan trọng này.
Hiện chưa rõ các cuộc thảo luận giữa Iran và Oman có dẫn tới thỏa thuận cụ thể hay không. Tuy nhiên, diễn biến này cho thấy Mỹ và Iran dường như vẫn chưa tiến gần tới một giải pháp nhằm chấm dứt cuộc xung đột đã gây tác động mạnh tới kinh tế toàn cầu.
Sau các đợt không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2, Tehran từng khiến hoạt động thương mại qua eo biển Hormuz gần như đình trệ, làm gián đoạn vận tải biển quốc tế và đẩy giá năng lượng tăng mạnh. Trong bối cảnh đó, giới chức Iran bắt đầu tính tới việc duy trì ảnh hưởng đối với tuyến hàng hải này và biến nó thành nguồn thu lâu dài.
Ngày 21/5, Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư mới thành lập của Iran tuyên bố trên mạng xã hội rằng nước này đã “xác định phạm vi giám sát quản lý eo biển Hormuz” và các tàu muốn đi qua sẽ cần giấy phép từ cơ quan này.
Mỹ phản đối kế hoạch thu phí của Iran
Trong nhiều tháng qua, ông Trump nhiều lần phản đối khả năng Iran áp dụng cơ chế thu phí đối với tàu thuyền đi qua Hormuz. Thậm chí, nhà lãnh đạo Mỹ từng ám chỉ Washington mới là bên có quyền áp dụng cơ chế này sau khi tự tuyên bố chiến thắng trong cuộc chiến với Iran.
Phát biểu tại Phòng Bầu dục ngày 21/5, ông Trump nhấn mạnh: “Chúng tôi muốn tuyến đường này được tự do. Chúng tôi không muốn có phí qua lại. Đây là tuyến hàng hải quốc tế”.
Ngoại trưởng Marco Rubio cũng bác bỏ kế hoạch của Tehran, cho rằng điều đó “không thể chấp nhận được” và sẽ khiến mọi nỗ lực ngoại giao trở nên khó khả thi.
Dù đã đạt được một lệnh ngừng bắn mong manh với Mỹ, Iran vẫn tiếp tục theo đuổi ý tưởng áp dụng các khoản phí đối với tàu thuyền qua eo biển Hormuz. Giới chức Iran cho biết các khoản thu có thể bao gồm phí dịch vụ, phí quá cảnh hoặc phí môi trường.
Truyền thông nhà nước Iran gần đây cho biết Tehran đang xây dựng “cơ chế mới” để kiểm soát hoạt động hàng hải và thu phí đối với các “dịch vụ chuyên biệt”.
Tuy nhiên, theo hai nguồn tin am hiểu các cuộc thảo luận, Iran không định áp dụng “phí cầu đường” theo nghĩa trực tiếp, mà đang hướng tới cơ chế thu phí dịch vụ đối với tàu thuyền.
Ban đầu, Oman từng phản đối đề xuất hợp tác với Iran trong quản lý eo biển Hormuz. Song theo các quan chức Iran, Muscat hiện đang thảo luận về khả năng chia sẻ doanh thu từ cơ chế này, đồng thời cân nhắc sử dụng ảnh hưởng của mình với các nước vùng Vịnh và Mỹ để thúc đẩy kế hoạch.
Tranh cãi pháp lý quanh tuyến hàng hải quốc tế
Iran và Oman được cho là đang nhấn mạnh rằng cơ chế đề xuất chỉ là “phí dịch vụ”, chứ không phải “thu phí quá cảnh” - một khác biệt có ý nghĩa pháp lý quan trọng.
Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982, tàu thuyền có quyền đi qua các eo biển quốc tế mà không bị cản trở, miễn tuân thủ các quy định an toàn và môi trường. Việc áp dụng phí đơn thuần để cho phép tàu đi qua được xem là không phù hợp với luật pháp quốc tế.
Dù Iran không tham gia công ước này, nhiều chuyên gia cho rằng các nguyên tắc của công ước hiện đã trở thành tập quán pháp quốc tế mang tính ràng buộc chung.
Giáo sư James Kraska, chuyên gia luật hàng hải quốc tế tại Đại học Chiến tranh Hải quân Mỹ, nhận định rằng một số khoản phí “hợp lý” cho các dịch vụ thực tế có thể được chấp nhận. Tuy nhiên, Iran sẽ phải chứng minh các khoản thu đó tương xứng với dịch vụ cung cấp.
Theo ông Kraska, việc thu tiền đối với tuyến hàng hải vốn được tự do lưu thông từ nhiều thập niên, dù gọi là “phí dịch vụ”, vẫn có thể gây tranh cãi lớn trên trường quốc tế.