Theo Bội Nội vụ - cơ quan chủ trì soạn thảo, việc sửa đổi, bổ sung Luật BHXH nhằm tiếp tục thể chế hóa các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về cải cách chính sách an sinh xã hội; đồng thời đáp ứng yêu cầu thực tiễn sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Dự thảo cũng hướng đến hoàn thiện cơ sở pháp lý để các cơ quan, tổ chức thực hiện hiệu quả chính sách BHXH, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và phù hợp với thẩm quyền của Quốc hội, Chính phủ cũng như chính quyền địa phương.
Đề xuất hạ dần tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội
Nội dung thu hút nhiều sự quan tâm là đề xuất điều chỉnh độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội. Theo Luật BHXH năm 2024, người từ đủ 75 tuổi trở lên được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội nếu đáp ứng điều kiện theo quy định; riêng người từ đủ 70 tuổi đến dưới 75 tuổi thuộc hộ nghèo hoặc hộ cận nghèo cũng thuộc diện được hưởng.
Cơ quan soạn thảo cho biết, sau khi giảm độ tuổi hưởng trợ cấp từ 80 xuống 75 tuổi, số người cao tuổi được hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hằng tháng và trợ cấp hưu trí xã hội đã tăng thêm khoảng 500.000 người, góp phần nâng tỷ lệ người sau độ tuổi nghỉ hưu được bảo đảm thu nhập lên gần 42% vào năm 2025.
Tuy nhiên, kết quả này vẫn còn khoảng cách đáng kể so với mục tiêu mở rộng diện bao phủ mà Nghị quyết số 28-NQ/TW về cải cách chính sách BHXH đã đề ra. Trong khi đó, số người được giải quyết hưởng lương hưu và trợ cấp BHXH hằng tháng mỗi năm chỉ tăng khoảng 100.000 người. Nếu không tiếp tục điều chỉnh chính sách, việc đạt mục tiêu bao phủ trong những năm tới sẽ gặp nhiều khó khăn.
Trên cơ sở đó, cơ quan soạn thảo đưa ra hai phương án.
Phương án thứ nhất là giữ nguyên quy định hiện hành trong trường hợp ngân sách nhà nước chưa đủ điều kiện để mở rộng chính sách.
Phương án thứ hai được đánh giá là có tính linh hoạt hơn. Theo đó, Chính phủ sẽ được giao quyết định việc điều chỉnh giảm dần độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội xuống đủ 70 tuổi căn cứ vào điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và khả năng cân đối ngân sách từng thời kỳ. Khi có đủ điều kiện để tiếp tục giảm xuống dưới 70 tuổi, Chính phủ sẽ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định.
Theo cơ quan soạn thảo, phương án này sẽ giúp Chính phủ chủ động hơn trong việc triển khai chính sách, đồng thời vẫn bảo đảm cơ chế giám sát của cơ quan có thẩm quyền đối với các bước điều chỉnh tiếp theo.
Đề xuất hỗ trợ tiền đóng BHXH bắt buộc đối với nhóm tự đóng toàn bộ
Dự thảo Luật cũng sửa đổi, bổ sung những quy định liên quan đến việc sắp xếp tổ chức bộ máy, tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, điều chỉnh một số chính sách BHXH và bãi bỏ các hồ sơ, thủ tục hành chính không còn phù hợp trong Luật BHXH năm 2024.
Một trong những nội dung đáng chú ý là việc điều chỉnh quy định liên quan đến cơ quan BHXH. Theo đó, dự thảo không quy định về địa vị pháp lý của cơ quan BHXH như trước đây mà chỉ xác định rõ chức năng, quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan này. Cách tiếp cận mới nhằm phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy sau khi được sắp xếp, đồng thời tránh trùng lặp trong quy định về chức năng, nhiệm vụ giữa các cơ quan.
Bên cạnh đó, dự thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định về quản lý quỹ, thực hiện chính sách BHXH và cải cách thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp trong quá trình tham gia, thụ hưởng chính sách.
Một nội dung quan trọng khác của dự thảo là bổ sung chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH bắt buộc đối với một số nhóm người lao động hiện phải tự đóng toàn bộ mức đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất.
Theo quy định hiện hành, một số đối tượng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc nhưng không có người sử dụng lao động cùng đóng, nên phải tự chi trả toàn bộ mức đóng 22%. Về bản chất, nghĩa vụ tài chính của nhóm này tương tự người tham gia BHXH tự nguyện, tuy nhiên họ lại không được hưởng chính sách hỗ trợ từ ngân sách nhà nước.
Điều này tạo ra sự so sánh giữa hai nhóm đối tượng, đặc biệt đối với các chủ hộ kinh doanh. Trước đây, khi tham gia BHXH tự nguyện, họ được Nhà nước hỗ trợ một phần tiền đóng. Tuy nhiên, sau khi chuyển sang diện tham gia BHXH bắt buộc theo quy định mới, chính sách hỗ trợ không còn được áp dụng.
Để khắc phục bất cập trên, dự thảo đề xuất sửa đổi khoản 5 và khoản 6 Điều 6 Luật BHXH năm 2024 theo hướng Nhà nước sẽ có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH bắt buộc đối với các đối tượng phải tự đóng toàn bộ mức đóng. Đồng thời, dự thảo cũng khuyến khích các địa phương căn cứ điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và khả năng cân đối ngân sách để hỗ trợ thêm cho nhóm đối tượng này thông qua nguồn ngân sách địa phương hoặc huy động các nguồn lực xã hội.
Bên cạnh đó, dự thảo giao Chính phủ quy định cụ thể về mức hỗ trợ, đối tượng được hỗ trợ cũng như thời gian thực hiện chính sách trên cơ sở điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và khả năng ngân sách từng giai đoạn.
Các thành viên Hội đồng thẩm định thống nhất về sự cần thiết sửa đổi Luật BHXH nhằm tiếp tục hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội theo hướng hiện đại, bền vững, mở rộng diện bao phủ và thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực BHXH.
Tuy nhiên, nhiều ý kiến cũng đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát phạm vi sửa đổi của dự thảo Luật. Mục tiêu được nêu trong Tờ trình chủ yếu tập trung vào việc sắp xếp tổ chức bộ máy, triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cắt giảm thủ tục hành chính và hoàn thiện một số chính sách BHXH. Trong khi đó, dự thảo lại sửa đổi thêm nhiều nội dung mang tính chính sách như đầu tư Quỹ BHXH, bảo hiểm hưu trí bổ sung, điều kiện hưởng một số chế độ và nguyên tắc quản lý quỹ.
Do vậy, Hội đồng thẩm định đề nghị cơ quan chủ trì hoặc thu hẹp phạm vi sửa đổi, hoặc bổ sung cơ sở giải trình để bảo đảm tính hợp lý của hồ sơ dự án Luật. Các nội dung liên quan đến bảo hiểm hưu trí bổ sung, BHXH tự nguyện và trợ cấp hưu trí xã hội cần được phân tích kỹ hơn về khả năng tác động đến động lực tham gia BHXH của người lao động.
Đối với đề xuất hạ độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội, nhiều thành viên Hội đồng đồng tình về chủ trương nhưng cho rằng nên tiếp tục duy trì cơ chế hiện hành, theo đó Chính phủ đề xuất và Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc điều chỉnh độ tuổi.
Ngoài ra, một số đại biểu cũng đề nghị tiếp tục nghiên cứu các chính sách hỗ trợ theo hướng tập trung nhiều hơn vào nhóm người yếu thế, có thu nhập thấp hoặc chưa đủ khả năng tham gia BHXH.