Tàu hàng di chuyển qua Kênh đào Panama. Ảnh tư liệu: THX/TTXVN
Theo báo cáo chính thức, các khoản chi trả để “vượt hàng” đã tăng mạnh kể từ khi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran bắt đầu từ ngày 28/2, kéo theo việc phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến vận tải quan trọng chiếm khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên toàn cầu.
Để đáp ứng nhu cầu nhiên liệu, các nhà máy lọc dầu tại châu Á đang chuyển sang mua dầu và khí từ Mỹ, vận chuyển qua tuyến đường liên đại dương này thay vì nhập khẩu từ các quốc gia Vùng Vịnh vốn phụ thuộc vào Hormuz.
Cơ quan quản lý kênh đào Panama cho biết lưu lượng tàu qua kênh vẫn duy trì ở mức cao, với trung bình 34 tàu/ngày trong tháng 1 và 37 tàu/ngày trong tháng 3, thậm chí có ngày vượt 40 lượt.
Giới chức cho rằng xu hướng này phản ánh sự thay đổi trong mô hình thương mại toàn cầu và điều kiện thị trường, trong đó có các yếu tố địa chính trị ảnh hưởng đến các tuyến vận tải chủ chốt.
Các tàu thường phải đặt lịch trước để đi qua kênh, trong khi tàu không đặt trước phải chờ trung bình khoảng 5 ngày. Tuy nhiên, hệ thống đấu giá cho phép mua suất qua kênh vào phút chót, với mức giá tăng vọt trong thời gian gần đây.
Theo đó, giá đấu trung bình giai đoạn tháng 10 đến tháng 2 chỉ khoảng 130.000 USD, nhưng đã tăng lên 385.000 USD trong tháng 3 và tháng 4. Đáng chú ý, hai tàu chở dầu gần đây đã trả hơn 3 triệu USD để được ưu tiên qua kênh.
Kênh đào Panama hiện chiếm khoảng 5% thương mại hàng hải toàn cầu, với các khách hàng chính là Mỹ và Trung Quốc, kết nối chủ yếu giữa bờ Đông nước Mỹ với Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản. Trong nửa đầu năm tài khóa 2026 (từ tháng 10 đến tháng 9), tuyến đường thủy này ghi nhận 6.288 lượt tàu qua lại, tăng 3,7% so với cùng kỳ năm trước.
Việc chưa đạt được thỏa thuận gia hạn lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran cũng đang làm gia tăng lo ngại về các cuộc tấn công mới nhằm vào hạ tầng năng lượng Trung Đông, trong bối cảnh nhiều cơ sở đã bị hư hại nặng và cần hàng chục tỷ USD để khôi phục.
Theo ước tính dựa trên dữ liệu của tổ chức phi chính phủ ACLED (Mỹ), kể từ khi xung đột bùng phát cuối tháng 2, đã có hơn 150 cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở năng lượng trong khu vực, trong đó ít nhất 44 cơ sở dầu khí như kho chứa, nhà máy lọc dầu và mỏ khai thác bị hư hại, cùng với khoảng 12 công trình vận chuyển năng lượng. Công ty Rystad Energy ước tính chi phí sửa chữa hạ tầng có thể dao động từ 34 tỷ đến 58 tỷ USD, trong đó riêng các cơ sở dầu khí có thể tiêu tốn tới 50 tỷ USD trong kịch bản thiệt hại nghiêm trọng.
Các chuyên gia cảnh báo nếu lệnh ngừng bắn không được gia hạn, hệ quả dài hạn của xung đột sẽ nghiêm trọng hơn, đặc biệt đối với nguồn cung LNG và các sản phẩm dầu như nhiên liệu máy bay và diesel.
Việc khôi phục hoàn toàn sản xuất phụ thuộc lớn vào khả năng mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, ngay cả khi tuyến đường này được nối lại, nguồn cung cũng khó có thể phục hồi ngay lập tức. Các chuyên gia cho rằng quá trình này có thể mất nhiều tháng hoặc lâu hơn do chuỗi cung ứng bị gián đoạn và vị trí tàu chở dầu bị xáo trộn.
Ngoài ra, sản lượng chỉ có thể tăng trở lại khi lượng dầu tồn trữ tại các nước Vùng Vịnh được giải phóng đáng kể. Trong 7 tuần qua, thế giới đã mất hơn 500 triệu thùng sản lượng, trong khi các kho dự trữ chiến lược của các nước nhập khẩu cũng cần được bổ sung trở lại.
Những yếu tố này được dự báo sẽ giữ giá dầu ở mức cao, khoảng 80 - 85 USD/thùng, so với mức khoảng 70 USD trước xung đột.
Trong trường hợp sản xuất được nối lại, khoảng 70 - 80% nguồn cung có thể phục hồi trong vài tuần, song phần còn lại sẽ mất nhiều thời gian hơn do khác biệt giữa các quốc gia sản xuất. Giới chuyên gia đánh giá Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arập thống nhất (UAE) có thể khôi phục nhanh trong vài tuần, trong khi Iraq và Kuwait cần vài tháng do đặc tính dầu nặng tại các nước này. Đáng chú ý, việc phục hồi hoàn toàn công suất tại Iran và Qatar có thể kéo dài nhiều năm.
Riêng Iran được đánh giá là quốc gia chịu thiệt hại lớn nhất, với chi phí sửa chữa có thể lên tới 19 tỷ USD. Tại Qatar, cơ sở hạ tầng khí đốt cũng bị ảnh hưởng, với tập đoàn QatarEnergy cho biết đã mất 17% công suất xuất khẩu và cần tới 5 năm để khôi phục hoàn toàn sau các cuộc tấn công tên lửa nhằm vào tổ hợp Ras Laffan - cơ sở sản xuất LNG lớn nhất thế giới.