Tìm lời giải cho đô thị bền vững ở thành phố Kobe

Thay vì tìm cách “giữ người” bằng mọi giá, Kobe lựa chọn điều chỉnh cấu trúc đô thị, chấp nhận những thay đổi về quy mô dân số để duy trì sức sống kinh tế, xã hội và môi trường trong dài hạn. Từ trung tâm Sannomiya đang được tái thiết, khu vực cảng và bờ biển được chuyển mình thành không gian sáng tạo – du lịch, cho đến mô hình kinh tế tuần hoàn độc đáo từ xử lý nước thải, Kobe đang từng bước xây dựng một hình mẫu quy hoạch đô thị mới cho thời đại dân số suy giảm.

Quy hoạch với giả định “ít người hơn”

Thành phố Kobe không còn lập kế hoạch dựa trên giả định dân số sẽ quay trở lại thời kỳ tăng trưởng. Trái lại, toàn bộ chiến lược phát triển của thành phố hiện nay được xây dựng trên một tiền đề thẳng thắn: dân số sẽ tiếp tục giảm.

Từ nhiều năm trước, Kobe đã xây dựng hệ thống ước tính dân số riêng, phân tích chi tiết theo từng quận, độ tuổi và xu hướng di cư. Các dữ liệu ấy cho thấy một bức tranh không mấy sáng sủa: trung tâm thành phố ngày càng bị “bóp nghẹt” bởi các tòa chung cư cao tầng, trong khi vùng ngoại ô lại xuất hiện những “lỗ hổng” – nơi nhà cửa và đất đai bị bỏ trống, tạo nên hiện tượng mà chính quyền gọi là “bọt biển đô thị”.

Nếu không thay đổi, Kobe có nguy cơ trở thành một thành phố vừa quá tải hạ tầng, vừa rỗng ruột ở những khu vực xa trung tâm. Đó là lý do khiến chính quyền quyết định thực hiện một bước đi táo bạo.

Tháng 7/2020, Kobe sửa đổi quy định quy hoạch và chỉ định khu vực quanh Sannomiya - trái tim giao thông và thương mại của thành phố - là “Khu vực thu hút các chức năng trung tâm”. Một cụm từ mang tính kỹ thuật cao với mục tiêu rất rõ ràng: “trung tâm thành phố không nên bị phủ kín bởi chung cư, mà cần được dành cho kinh doanh, dịch vụ, văn hóa và giao lưu”.

Dù luật quốc gia cho phép kết hợp cả cư trú lẫn thương mại, Kobe chọn cách hạn chế tối đa việc xây dựng chung cư ở khu vực này. Thay vào đó, thành phố ưu tiên các nhà hàng, cửa hàng, tổ hợp thương mại, không gian nghệ thuật và văn phòng. Trung tâm không còn được định nghĩa là nơi ở, mà là nơi để thành phố “thở”.

Sannomiya đang trở thành biểu tượng cho sự chuyển mình đó. Từ khi khu phía bắc nhà ga được hoàn thành vào năm 2021, hàng loạt dự án lớn tiếp tục được triển khai: nhà ga JR mới, bến xe buýt lớn nhất miền Tây Nhật Bản, các tổ hợp mua sắm và không gian văn hóa. Đến năm 2030, nơi đây được kỳ vọng sẽ trở thành một trung tâm nơi người dân và du khách có thể vừa mua sắm, thưởng thức nghệ thuật, vừa cảm nhận nhịp sống đô thị hiện đại.

Nếu Sannomiya là trái tim, thì khu ven biển của Kobe chính là cánh cửa mở ra thế giới. Từng là khu vực công nghiệp và hậu cần, cảng Kobe nay đang dần khoác lên mình một diện mạo mới.

Tháng 4/2025, nhà thi đấu Glion Arena Kobe với sức chứa 10.000 người chính thức khai trương. Cũng trong năm đó, sân bay Kobe được quốc tế hóa, biến thành phố trở nên dễ tiếp cận hơn bao giờ hết. Ở khu Shinkō, bến du thuyền dành cho siêu du thuyền đã hoàn thành, trong khi Tháp Cảng Kobe – biểu tượng của thành phố – đang được cải tạo. Một bến du thuyền mới dự kiến mở cửa vào mùa xuân năm 2027.

Theo ông Matsuura Keisuke, đại diện Cảng Kobe, phải mất gần hai thập kỷ sau thảm họa động đất, thành phố mới có đủ dư địa để nghĩ đến phát triển đô thị thay vì chỉ phục hồi. Giờ đây, khu vực từng bị bỏ quên đang dần trở thành không gian giải trí, du lịch và sáng tạo, với tầm nhìn 10–15 năm tới sẽ là một trong những điểm nhấn quốc tế của Kobe.

Không thể nói về Kobe mà không nhắc đến trận động đất Hanshin–Awaji năm 1995. Hơn 6.400 người đã thiệt mạng và cả thành phố gần như bị xé toạc.

Ngày nay, Công viên Tưởng niệm Động đất Cảng Kobe vẫn lưu giữ một phần cầu cảng bị hư hại như một chứng tích sống. Đối với chính quyền thành phố, đó không chỉ là ký ức, mà còn là lời nhắc nhở rằng đô thị không thể chỉ đẹp, mà còn phải chống chịu được tương lai.

Tầm nhìn bền vững

Trong tầm nhìn bền vững của Kobe, có một chi tiết tưởng như nhỏ bé nhưng lại rất đặc biệt: mô hình tái chế phốt pho từ bùn thải.

Chất thải sinh hoạt được xử lý tại nhà máy, trở thành bùn thải. Từ đó, phốt pho được chiết xuất và dùng làm phân bón cho nông nghiệp Kobe. Rau quả, lúa gạo được trồng lên, lại quay trở về bàn ăn của người dân. Một vòng tuần hoàn khép kín.

Với thị trưởng Kobe, ông Kizo Hisamoto, đây không chỉ là giải pháp môi trường, mà còn là biểu tượng cho triết lý phát triển của thành phố: không có thứ gì thực sự là rác, chỉ là tài nguyên chưa được sử dụng đúng cách.

Kobe không cố trở thành đô thị đông dân nhất hay giàu có nhất. Thành phố chọn cách trở nên sâu sắc hơn, bền bỉ hơn, và phù hợp với thời đại mới.

Trong khi nhiều nơi vẫn cố “chống lại” xu hướng suy giảm, Kobe chọn chung sống với nó. Không phải bằng cách thu mình, mà bằng cách thiết kế lại chính mình.

Giữa một nước Nhật Bản đang già đi, Kobe đang gửi đi một thông điệp giản dị nhưng mạnh mẽ: một thành phố không cần phải lớn hơn để tiếp tục sống – chỉ cần được thiết kế tốt hơn.

Thành phố Kobe – từng bị tàn phá nặng nề bởi trận động đất Hanshin–Awaji năm 1995 – lại một lần nữa trở thành nơi thử nghiệm cho một tư duy đô thị mới: chấp nhận dân số giảm, nhưng không chấp nhận sự suy tàn.