Hàng nghìn thủy thủ dân sự vẫn đang mắc kẹt ở vịnh Ba Tư do cuộc xung đột Mỹ - Iran. Trong ảnh là quang cảnh eo biển Hormuz, gần thị trấn Khasab, miền Bắc Oman. Nguồn: THX/TTXVN
"Nhà tù nổi" giữa vịnh Ba Tư
Hơn 3 tháng qua, gần hai chục thủy thủ trên tàu chở hàng MSC Francesca phải sống dưới sự giám sát của lực lượng Iran sau khi con tàu bị bắt giữ ngoài khơi nước này. Họ chỉ là một phần trong số hàng nghìn lao động hàng hải dân sự đang bị mắc kẹt giữa cuộc xung đột leo thang ở Trung Đông, nơi công việc thường ngày bỗng trở thành cuộc chiến sinh tồn.
Con tàu MSC Francesca bị Iran bắt giữ ngày 22/4 khi đang tìm cách đi qua eo biển Hormuz. Hiện tàu neo cách bờ biển Iran khoảng 6 km. Thủy thủ đoàn gồm người Montenegro, Indonesia, Philippines và nhiều quốc gia khác. Họ đều ở cách xa quê hương, không biết khi nào mới được trả tự do và chỉ có thể liên lạc với gia đình rất hạn chế.
Theo một người nắm rõ tình hình trên tàu, các thủy thủ chỉ được truy cập Internet khoảng 30 phút sau mỗi vài ngày và gần như không có bất kỳ phương tiện liên lạc nào khác với bên ngoài.
Theo báo The New York Times, tình cảnh của thủy thủ đoàn MSC Francesca chỉ là phần nổi của tảng băng. Sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hôm 28/2, Tehran gần như lập tức đóng cửa eo biển Hormuz, khiến khoảng 1.500 tàu cùng gần 20.000 thủy thủ bị mắc kẹt, theo thống kê của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO).
Dù nhiều tàu đã tranh thủ rời vịnh Ba Tư khi điều kiện cho phép, khoảng 6.000 thủy thủ vẫn chưa thể rời khu vực. Họ tiếp tục ở trên tàu, thực hiện công việc bảo dưỡng, trực canh và kiểm tra hàng hóa trong khi luôn phải đối mặt nguy cơ tàu bị tấn công bất cứ lúc nào.
Nhịp độ lưu thông qua eo biển Hormuz hiện chỉ còn hơn chục chuyến tàu mỗi ngày, thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình khoảng 130 chuyến trước khi chiến sự bùng phát. Điều từng được xem là một trong những tuyến hàng hải quan trọng và ổn định nhất thế giới nay đã trở thành điểm nóng của xung đột quân sự.
Khi tuyến hàng hải huyết mạch biến thành chiến tuyến
Theo IMO, kể từ khi chiến tranh nổ ra, đã có 17 thủy thủ thiệt mạng trong 63 vụ tấn công xảy ra quanh eo biển Hormuz. Phần lớn các trường hợp tử vong là do các cuộc tấn công của Iran, trong khi ba người khác thiệt mạng sau một cuộc không kích của Hải quân Mỹ vào tháng 6. Ngoài ra, lực lượng Houthi ở Yemen cũng liên tục tấn công tàu thuyền trên Biển Đỏ, còn hai con tàu khác bốc cháy sau một vụ nổ tại một cảng của Ai Cập vào tuần trước.
MSC Francesca thuộc sở hữu của Công ty Vận tải biển Địa Trung Hải (MSC), hãng vận tải container lớn nhất thế giới có trụ sở tại Geneva (Thụy Sĩ). Tuy nhiên, công ty hầu như không bình luận về vụ việc và cũng không phản hồi các đề nghị cung cấp thông tin từ báo chí.
Các tổ chức đại diện cho giới hàng hải cho rằng các hãng tàu không nên tiếp tục đưa tàu đi qua eo biển Hormuz cho đến khi tình hình thật sự an toàn.
"Tất nhiên thương mại rất quan trọng, nhưng chúng ta không thể đánh đổi sinh mạng của những con người vô tội", Tổng Thư ký IMO Arsenio Dominguez nhấn mạnh.
Con tàu MSC Francesca treo cờ Panama, vì vậy Panama đang dẫn đầu các cuộc đàm phán nhằm đưa tàu cùng thủy thủ đoàn trở về theo các công ước hàng hải quốc tế.
Đại sứ Panama tại IMO Ginette Testa cho biết tình hình đã có "một số cải thiện", song từ chối tiết lộ chi tiết vì lo ngại ảnh hưởng đến tiến trình đàm phán. Trong khi đó, chính phủ Thụy Sĩ - nơi MSC đặt trụ sở - xác nhận các kênh ngoại giao đang được sử dụng để thúc đẩy việc trả tự do cho con tàu.
Hai thủy thủ người Croatia đã được trả tự do, còn nhiều thành viên khác vẫn bị giữ lại. Theo đại diện Công đoàn Thủy thủ Croatia, những người được thả cho biết họ được cung cấp đủ thực phẩm và không bị ngược đãi, nhưng quyền sử dụng điện thoại ngày càng bị hạn chế trong thời gian bị giam giữ.
Cùng ngày bắt giữ tàu MSC Francesca, Iran cũng bắt một tàu container khác là Epaminondas, hiện vẫn neo gần MSC Francesca trong vùng biển Iran. Một số thủy thủ Philippines trên tàu này đã được trả tự do và phải trải qua các cuộc kiểm tra sức khỏe cũng như đánh giá tâm lý sau quãng thời gian căng thẳng.
Theo Liên đoàn Công nhân Vận tải Quốc tế (ITF), nhiều thủy thủ cảm thấy mình hoàn toàn bị bỏ rơi.
"Họ cảm thấy mình bị bỏ mặc và không được bảo vệ", điều phối viên Mohamed Arrachedi nói. Ông cho biết cuộc khủng hoảng đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến tài chính, giấc ngủ và sức khỏe tinh thần của các thủy thủ.
Cuộc trở về vẫn mờ mịt
Trên lý thuyết, các thủy thủ có quyền yêu cầu rời tàu để được đưa về nước bằng đường hàng không. Tuy nhiên, điều này rất hiếm khi xảy ra bởi phải có sự phối hợp của cơ quan nhập cư các nước trong khu vực. Bên cạnh đó, nhiều người làm việc theo hợp đồng ngắn hạn nên lo sợ sẽ bị các hãng tàu đưa vào "danh sách đen" nếu từ chối thực hiện chuyến đi nguy hiểm.
Theo Giáo sư Helen Sampson thuộc Đại học Cardiff (Anh), đối với nhiều thủy thủ, việc yêu cầu hồi hương giữa lúc tàu đang hoạt động gần như đồng nghĩa với việc chấm dứt sự nghiệp trên biển của họ.
Cho đến nay, số phận của các tàu MSC Francesca và Epaminondas vẫn chưa có lời giải. Người phát ngôn IMO Natasha Brown cho biết cả hai con tàu vẫn đang ở trong vùng biển Iran cùng toàn bộ thủy thủ đoàn. Các cuộc đàm phán giải cứu vẫn tiếp diễn nhưng gặp rất nhiều khó khăn do tình hình địa chính trị ngày càng phức tạp.
Về phía Tehran, lực lượng Hải quân Vệ binh Cách mạng Iran khẳng định hai con tàu đã đi qua eo biển Hormuz mà "không có các giấy phép cần thiết", vì vậy bị yêu cầu chuyển hướng vào vùng biển Iran. Tuy nhiên, hơn ba tháng đã trôi qua, hàng chục thủy thủ trên hai con tàu vẫn tiếp tục chờ đợi ngày được trở về nhà.