.jpg)
Quang cảnh eo biển Hormuz, gần thị trấn Khasab, miền Bắc Oman. Ảnh: THX/TTXVN
Iran - Oman tiến gần thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz
Theo các quan chức Iran và Mỹ, Iran và Oman đang tiến gần tới một thỏa thuận nhằm mở lại hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, nếu thỏa thuận được thực thi, cái giá phải trả có thể rất lớn khi nó sẽ mặc nhiên thừa nhận quyền kiểm soát của Tehran đối với tuyến hàng hải vốn được coi là vùng biển quốc tế tự do trước khi xung đột bùng phát.
Theo các quan chức am hiểu quá trình đàm phán, các tàu đi vào vịnh Ba Tư sẽ lưu thông qua một luồng hàng hải do Iran kiểm soát và nằm sát bờ biển nước này, trong khi các tàu rời vịnh Ba Tư sẽ đi theo luồng gần bờ biển Oman.
Giới chức Iran cho biết mặc dù sẽ không thu phí qua eo biển, thỏa thuận dự kiến vẫn bao gồm một khoản "phí dịch vụ" nhằm bù đắp tác động môi trường của hoạt động hàng hải, chi phí bảo đảm an ninh cho các tàu chở hàng và tàu chở dầu, cũng như chi phí nhân sự. Hai quan chức Iran cho biết nguồn thu này sẽ được chia đều giữa Iran và Oman.
Tuy nhiên, một quan chức Mỹ tham gia đàm phán khẳng định thông tin từ phía Iran là "không chính xác". Theo quan chức này, nếu thiết lập các tuyến hàng hải tạm thời qua eo biển thì sẽ không cần Iran phê duyệt hay cho phép, đồng thời cũng sẽ không có bất kỳ khoản phí nào.
Đối với Tổng thống Donald Trump, thỏa thuận nếu đạt được sẽ giúp giải quyết vấn đề chính trị cấp bách nhất hiện nay là khôi phục hoạt động vận tải biển qua eo Hormuz.
Về phần mình, Tehran khẳng định eo biển sẽ vẫn đóng cửa cho đến khi Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran ở vịnh Ba Tư và hai bên quay trở lại kế hoạch 14 điểm được nêu trong Bản ghi nhớ Islamabad.
Một số quan chức cũng cho rằng Mỹ có thể tiếp tục hạ nhiệt sức ép trên thị trường năng lượng nếu quyết định miễn trừ một số lệnh trừng phạt để Iran có thể hợp pháp bán và xuất khẩu dầu mỏ.
Đòn bẩy chiến lược mới của Tehran
Tuy nhiên, nếu Iran cuối cùng vẫn duy trì quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển, việc mở lại tuyến hàng hải sẽ kéo theo những hệ lụy địa chính trị đáng kể. Theo các quan chức Iran, Tehran đang thiết kế thỏa thuận theo hướng chính thức hóa khả năng kiểm soát eo Hormuz, qua đó duy trì đòn bẩy chiến lược mà nước này chưa từng tận dụng trước cuộc chiến.
Điều này đi ngược lại mục tiêu mà Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nhiều lần nhấn mạnh trong những tháng gần đây rằng eo Hormuz phải được khôi phục thành tuyến hàng hải quốc tế tự do như trước khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran hôm 28/2.
Ông Rubio cảnh báo: "Nếu chúng ta tạo ra tiền lệ để một quốc gia quyết định kiểm soát một tuyến hàng hải quốc tế, thu phí qua lại và nếu không trả tiền thì tàu sẽ bị tấn công, đó sẽ là một tiền lệ vô cùng nguy hiểm và sẽ lặp lại ở nhiều nơi khác trên thế giới."
Theo ông, vấn đề cốt lõi không chỉ là eo biển Hormuz mà còn là nguyên tắc nền tảng về tự do hàng hải. Ông nhấn mạnh các quy tắc đã bảo đảm cho thương mại quốc tế suốt khoảng 150 năm cũng đang bị đe dọa và điều đó không thể được chấp nhận.
Trong khi đó, Tổng thống Trump hầu như chưa bình luận nhiều về thỏa thuận đang hình thành. Ông cho biết việc nối lại đàm phán là lý do khiến ông quyết định hủy kế hoạch tiến hành một cuộc tấn công quân sự quy mô lớn mới nhằm vào Iran cuối tuần qua.
Theo dự thảo thỏa thuận, Iran và Oman sẽ có 60 ngày để hoàn tất các cuộc đàm phán về việc mở lại eo biển Hormuz. Trong thời gian này, Mỹ và Iran cũng dự kiến nối lại các cuộc thảo luận về tương lai kho dự trữ khoảng 11 tấn uranium làm giàu của Iran, trong đó có khoảng nửa tấn uranium đã được làm giàu gần đến cấp độ có thể sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân.
Washington yêu cầu số uranium này phải được pha loãng để không thể dễ dàng chuyển đổi thành vật liệu chế tạo vũ khí, sau đó được chuyển sang Mỹ hoặc một quốc gia khác để tiêu hủy hoặc sử dụng cho các nhà máy điện hạt nhân.
Một kế hoạch được Phó Tổng thống JD Vance ký vào giữa tháng 6 và sau đó được Tổng thống Trump phê chuẩn từng đặt mục tiêu đạt được một thỏa thuận hạt nhân trong vòng 60 ngày. Tuy nhiên, thời hạn này sẽ kết thúc sau khoảng hai tuần nữa và hiện các quan chức Mỹ thừa nhận nếu đàm phán được nối lại thì cũng sẽ kéo dài đến cuối mùa Thu, thậm chí lâu hơn.
Tổng thống Trump đối mặt bài toán khó
Dù vậy, việc mở lại eo biển Hormuz vẫn mang ý nghĩa chính trị đặc biệt quan trọng đối với ông Trump. Bất chấp những tuyên bố cứng rắn của Ngoại trưởng Rubio, chính quyền Mỹ dường như đang chuẩn bị cho kịch bản eo biển được mở lại nhưng Iran vẫn nắm quyền kiểm soát đáng kể đối với hoạt động hàng hải.
Phát biểu tại Nhà Trắng ngày 3/8, Tổng thống Trump nói: "Các bạn sẽ biết kết quả ngay hôm nay hoặc ngày mai. Mọi việc sẽ sớm ngã ngũ theo cách này hoặc cách khác. Đây không phải vấn đề quá phức tạp".
Ông dự đoán eo Hormuz có thể mở cửa trở lại "ngay trong ngày mai" và cho rằng: "Giai đoạn đầu là mở lại eo biển. Giai đoạn thứ hai sẽ là phi hạt nhân hóa."
Tuy nhiên, trong nội bộ Lầu Năm Góc, một số quan chức cấp cao vẫn bày tỏ sự hoài nghi đối với thỏa thuận Oman - Iran. Theo các nguồn tin được thông báo về quá trình thảo luận, nhiều người lo ngại thỏa thuận này chẳng khác nào sự nhượng bộ trước Tehran.
Họ chỉ ra rằng ngay cả tuyến hàng hải qua vùng biển Oman cũng vẫn còn rất nhiều thủy lôi, khiến các tàu buộc phải phối hợp với Iran để có thể đi qua an toàn.
Ngay cả tại Iran cũng có những ý kiến nghi ngờ liệu thỏa thuận có thực sự ngăn được nguy cơ Mỹ tiến hành thêm các cuộc không kích hay không.
Hiện Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) vẫn đang hỗ trợ hướng dẫn các tàu di chuyển theo tuyến này, nhưng các tàu vẫn nằm trong tầm đe dọa của tên lửa Iran. Trong hai tuần qua, Tổng thống Trump đã hai lần hủy kế hoạch do Tư lệnh CENTCOM, Đô đốc Brad Cooper, đề xuất về một chiến dịch không kích cường độ cao nhằm vào các địa điểm Iran được cho là nơi xuất phát các cuộc tấn công cùng nhiều mục tiêu quân sự khác.
Dù vậy, ông Trump cũng không che giấu mong muốn sớm khôi phục hoạt động vận tải qua eo Hormuz, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc chấp nhận một cơ chế thu phí nào đó hoặc để Iran duy trì một mức độ kiểm soát nhất định.