Không gian mới không chỉ làm mới cách tiếp cận những tư liệu chiến tranh quý giá, mà còn mở ra hành trình để công chúng nhìn lại lịch sử qua những câu chuyện về con người, mất mát và khát vọng hòa bình.
Từ những khuôn hình chiến tranh đến ký ức của mỗi người
Việc chỉnh lý lần này được thực hiện trên quy mô toàn diện đối với ba bộ sưu tập ảnh đã được giới thiệu đến công chúng trong hơn hai thập niên. Qua những khuôn hình của các phóng viên chiến trường như Tim Page, Horst Faas, Nakamura Goro và Ishikawa Bunyo, lịch sử được tiếp cận từ nhiều góc nhìn, trong đó con người và những gì chiến tranh để lại là mạch xuyên suốt.
Phát biểu tại lễ khai mạc, ông Lâm Ngô Hoàng Anh, Phó Giám đốc phụ trách, quản lý và điều hành Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, cho biết ba bộ sưu tập không chỉ là những tài sản quý của bảo tàng mà còn là những di sản ký ức được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Những nhà nhiếp ảnh đến từ các quốc gia khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở việc sử dụng ống kính để ghi lại sự thật và những mất mát của con người trong chiến tranh.
Với chuyên đề “Hồi niệm”, bộ ảnh được Tim Page và Horst Faas sưu tầm trong suốt 4 năm, tập hợp tác phẩm của hơn 130 nhà báo, nhiếp ảnh gia quốc tế và Việt Nam đã hy sinh hoặc mất tích khi tác nghiệp trong chiến tranh tại Đông Dương. Bộ sưu tập là món quà của người dân bang Kentucky (Mỹ) gửi tặng nhân dân Việt Nam với thông điệp “Hy vọng, hàn gắn và lịch sử”.
Đứng trước những bức ảnh gắn với cuộc đời cha mình là ông Trần Bình Khuol, nhà điêu khắc Trần Thanh Phong không giấu được xúc động. Ông Phong đánh giá, cách trưng bày mới gần hơn với giá trị lịch sử của bộ ảnh và làm nổi bật giá trị những tác phẩm của các tác giả đã mất trong chiến tranh.
“Cách làm mới lại gần với giá trị lịch sử hơn, tôn lên giá trị lịch sử của các tác phẩm nghệ thuật của tất cả các tác giả đã mất trong chiến tranh”, ông Trần Thanh Phong chia sẻ. “Bộ ảnh Hồi niệm thể hiện góc nhìn của phóng viên từ cả hai phía và đây là những hình ảnh gắn bó sâu sắc đến cuộc đời ông già tôi”, ông nói thêm.
Trong khi đó, lần đầu đến Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, em Hồ Thị Bảo Linh (Đắk Lắk) cho biết những ghi chú đi kèm từng bức ảnh giúp em hình dung rõ hơn về những thời điểm lịch sử được ghi lại.
“Đọc từng dòng ghi chú, em hình dung ra những khoảnh khắc lịch sử đã xảy ra như thế nào, ngày tháng năm đó có những sự kiện gì. Em thấy may mắn vì đúng ngày em đến Bảo tàng lại đúng ngày khai mạc trưng bày này”, Bảo Linh chia sẻ.
Theo Linh, những hình ảnh được giới thiệu tại đây không chỉ giúp hiểu thêm về lịch sử mà còn khiến người xem trân trọng hơn giá trị của cuộc sống hôm nay.
“Em vô cùng xúc động trước những khoảnh khắc lịch sử được tái hiện ở đây. Em hiểu hơn về lịch sử hào hùng của cha ông và thêm yêu, thêm trân trọng hòa bình”, Bảo Linh nói.
Nhìn lại những mất mát để trân trọng hòa bình
Nếu “Hồi niệm” đưa người xem trở lại những khuôn hình được ghi lại giữa chiến tranh, chuyên đề “Chất độc da cam trong chiến tranh Việt Nam” lại mở rộng câu chuyện về những hậu quả còn kéo dài sau khi tiếng súng đã ngừng.
Trong nhiều năm, nhiếp ảnh gia Nakamura Goro (Nhật Bản) theo đuổi hành trình ghi lại những ảnh hưởng của chất độc da cam/dioxin trong và sau chiến tranh, đồng hành với những người chịu ảnh hưởng. Từ những cánh rừng ngập mặn bị tàn phá đến các gia đình ở nhiều địa phương, ống kính của ông ghi lại những câu chuyện về con người và những hậu quả để lại qua thời gian.
Một trong những trường hợp được ông theo dõi là Hùng ở Cà Mau, từ năm 1976 đến khi Nakamura Goro qua đời năm 2008. Bộ sưu tập cũng ghi lại những nạn nhân là cựu binh Mỹ và Hàn Quốc, cho thấy hậu quả của chiến tranh không chỉ dừng lại ở một quốc gia hay một thế hệ.
Trong khi đó, chuyên đề “Việt Nam: Chiến tranh và Hòa bình” giới thiệu hơn 100 tác phẩm của nhiếp ảnh gia chiến trường Nhật Bản Ishikawa Bunyo (1938 - 2026). Ông từng sống tại chiến trường miền Nam Việt Nam từ năm 1965 đến 1968 và là một trong số ít phóng viên quốc tế được phép quay phim tại miền Bắc Việt Nam năm 1972.
Sau năm 1975, Ishikawa Bunyo trở lại Việt Nam, ghi lại những đổi thay của đất nước và tìm gặp những người từng xuất hiện trong các bức ảnh ông chụp thời chiến. Những khuôn hình “trước và sau” vì thế tạo nên một mạch kể về chiến tranh và những đổi thay trong thời bình, từ mất mát, đổ nát đến quá trình hồi sinh.
Theo ông Lâm Ngô Hoàng Anh, ba bộ sưu tập mang ba góc nhìn khác nhau nhưng cùng hướng đến giá trị con người. “Ba bộ sưu tập ảnh - ba góc nhìn nhưng cùng chung một nhịp đập của lòng nhân đạo. Những nhà nhiếp ảnh ấy, dù mang quốc tịch nào, đều đã vượt lên trên mọi lằn ranh của chính trị để đứng về phía sinh mạng con người”, ông Hoàng Anh nhấn mạnh.
Từ cách tiếp cận đó, bảo tàng đặt ra ba yêu cầu trong quá trình chỉnh lý: Bảo đảm tuyệt đối tính khoa học, chân thực của từng ảnh tư liệu; áp dụng tiêu chuẩn bảo quản phù hợp; đồng thời tạo sự đột phá trong ngôn ngữ thiết kế.
Không gian mới được xây dựng với ý tưởng từ phòng tối và ống kính máy ảnh, sử dụng ánh sáng và vật liệu theo hướng tối giản, dẫn dắt người xem qua hành trình từ “Một cuộc chiến xa xôi” đến “Những ngày cuối cùng”. Các bức ảnh được xử lý, in trên vật liệu laminage nhằm nâng cao chất lượng hình ảnh và khả năng bảo quản. Hệ thống màn hình cảm ứng, kho tư liệu số cũng được mở rộng, cho phép người xem chủ động khám phá nội dung theo nhu cầu.
Bên cạnh đó, khu vực giáo dục tương tác “Thử làm phóng viên chiến trường” tạo thêm cơ hội để công chúng, đặc biệt là người trẻ, tiếp cận tư liệu chiến tranh thông qua trải nghiệm.
Trong dịp này, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh cũng tiếp nhận hai kỷ vật do bà Lê Tú Cẩm - cựu tù chính trị Côn Đảo, Chủ tịch Hội Di sản văn hoá TP Hồ Chí Minh trao tặng, gồm bức chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh được thêu bởi cựu tù chính trị Côn Đảo Phạm Văn Còn và cuốn sổ có tên “Tôi đã sống và chiến thắng trong nhà tù Mỹ - Ngụy từ 1955 đến 1968”, ghi lại những điều ông chứng kiến trong thời gian bị giam giữ.
