Các kỹ thuật viên đang lắp các tấm pin Mặt Trời trên mái nhà ở Karachi. Ảnh: Nikkei Asia
Theo báo Anh The Guardian, sau khi xung đột tại Ukraine bùng phát vào năm 2022, giá khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) trên thế giới đã tăng vọt lên mức cao kỷ lục, khiến Pakistan - quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng - rơi vào tình trạng thiếu điện nghiêm trọng. Hàng triệu người dân phải đối mặt với tình trạng mất điện kéo dài trong bối cảnh giá nhiên liệu tăng cao, trong khi các đợt nắng nóng gay gắt càng làm gia tăng nhu cầu tiêu thụ điện.
Trong bối cảnh đó, người dân Pakistan đã nhanh chóng tìm kiếm các giải pháp thay thế. Việc chi phí lắp đặt hệ thống điện Mặt Trời giảm mạnh, cùng với các chính sách khuyến khích của chính phủ, đã thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của các hệ thống điện Mặt Trời mái nhà trên toàn quốc.
Bà Nabiya Imran, cộng tác viên của tổ chức tư vấn Renewables First tại Pakistan, cho biết: “Những người có khả năng chi trả đã nhận ra rằng việc đầu tư một lần vào hệ thống điện Mặt Trời mái nhà sẽ tiết kiệm chi phí hơn, hiệu quả hơn và bền vững hơn về lâu dài so với việc tiếp tục trả hóa đơn điện cao từ một lưới điện không ổn định”.
Kể từ đó, việc triển khai điện Mặt Trời tại Pakistan đã tăng trưởng nhanh chóng. Hình ảnh từ trên không tại thành phố Lahore cho thấy hàng loạt mái nhà được lắp đặt các tấm pin, phản ánh rõ xu hướng chuyển dịch năng lượng từ dưới lên. Theo số liệu của tổ chức nghiên cứu Ember, tỷ trọng điện sản xuất từ Mặt Trời tại Pakistan đã tăng gấp 5 lần trong giai đoạn từ tháng 12/2021 đến tháng 12/2025. Renewables First ước tính đến năm 2024, điện Mặt Trời chiếm khoảng 20% tổng sản lượng điện lưới của cả nước.
Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông, đặc biệt là tại Iran, làm gián đoạn tuyến vận chuyển dầu khí quan trọng qua eo biển Hormuz, các chuyên gia cho rằng sự mở rộng của điện Mặt Trời đã giúp Pakistan tránh được những tác động nghiêm trọng nhất từ khủng hoảng năng lượng.
Bà Imran nhận định: “Mặc dù Pakistan vẫn chịu ảnh hưởng nhất định, nhưng việc phát triển điện Mặt Trời phân tán trong nước đã tạo ra hiệu ứng giảm nhẹ đáng kể. Nếu không có nguồn năng lượng này, tác động của khủng hoảng có thể nghiêm trọng hơn nhiều”.
Sự gia tăng sản lượng điện Mặt Trời đã làm giảm đáng kể nhu cầu sử dụng khí đốt cho phát điện, đặc biệt vào ban ngày. Trước khi xung đột tại Iran leo thang, Pakistan đã phải điều chỉnh các hợp đồng nhập khẩu LNG dài hạn do nhu cầu giảm. Hiện LNG vẫn chiếm khoảng 20% nguồn cung điện của quốc gia này, nhưng chủ yếu được sử dụng để đáp ứng nhu cầu cao điểm vào buổi tối.
Theo phân tích của Renewables First và Trung tâm Nghiên cứu về Năng lượng và Không khí Sạch, tính đến tháng 2/2026, sự bùng nổ điện Mặt Trời đã giúp Pakistan tiết kiệm khoảng 12 tỷ USD chi phí nhập khẩu dầu khí.
Bà Haneea Isaad, chuyên gia tài chính năng lượng tại Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA), nhận định: “Điện Mặt Trời là một yếu tố mang tính bước ngoặt đối với Pakistan, giúp giảm thiểu tình trạng thiếu hụt nguồn cung khí đốt trong ngắn hạn. Đây là một ví dụ điển hình cho thấy năng lượng tái tạo có thể giúp giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch”.
Tuy nhiên, Pakistan vẫn đối mặt với nhiều thách thức khi phụ thuộc lớn vào nguồn cung năng lượng từ Trung Đông. Theo bà Isaad, hơn 90% lượng dầu mỏ và LNG nhập khẩu của Pakistan phải đi qua eo biển Hormuz - khu vực đang chịu ảnh hưởng nghiêm trọng từ xung đột.
Trong năm 2024, Pakistan đã chi hơn 10% GDP cho nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch. Việc giá dầu tăng mạnh đã khiến giá nhiên liệu trong nước tăng khoảng 20%, gây áp lực lớn lên ngành vận tải và góp phần làm gia tăng lạm phát. Đồng thời, các gián đoạn trên thị trường LNG cũng ảnh hưởng tiêu cực đến ngành sản xuất phân bón.
Trước tình hình đó, chính phủ Pakistan đã triển khai một loạt biện pháp tiết kiệm năng lượng, bao gồm đóng cửa trường học trong hai tuần và yêu cầu một nửa số nhân viên khu vực công làm việc từ xa nhằm giảm nhu cầu sử dụng nhiên liệu.
Bộ trưởng Năng lượng Pakistan Awais Leghari cho biết “cuộc cách mạng điện Mặt Trời do người dân dẫn dắt”, cùng với các khoản đầu tư vào năng lượng hạt nhân, thủy điện và điện than trong nước, đã góp phần giảm mức độ dễ bị tổn thương của nền kinh tế trước các cú sốc nguồn cung toàn cầu. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo rằng nếu khủng hoảng kéo dài, Pakistan có thể đối mặt với tình trạng thiếu điện nghiêm trọng hơn trong mùa hè, khi nhu cầu sử dụng điều hòa tăng cao.
Các chuyên gia cho rằng để duy trì đà chuyển dịch năng lượng, Pakistan cần tiếp tục đầu tư vào hạ tầng lưới điện, thúc đẩy phát triển xe điện và đặc biệt là các hệ thống lưu trữ năng lượng nhằm tận dụng hiệu quả nguồn điện Mặt Trời dư thừa vào ban ngày.
Theo bà Imran, cuộc khủng hoảng hiện nay có thể trở thành động lực thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng: “Việc mở rộng điện Mặt Trời mái nhà và hệ thống pin lưu trữ không chỉ là giải pháp kinh tế mà còn là vấn đề an ninh năng lượng đối với Pakistan và nhiều quốc gia khác”.
Không chỉ Pakistan, nhiều quốc gia châu Á cũng đang chịu tác động từ khủng hoảng năng lượng do phần lớn nguồn dầu nhập khẩu đi qua eo biển Hormuz. Một số nước như Bangladesh, Myanmar và Philippines đã phải áp dụng các biện pháp phân phối nhiên liệu, trong khi tại Ấn Độ, tình trạng thiếu khí đốt đã ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày.
Ông Ramnath Iyer, chuyên gia tại IEEFA, cho rằng: “Nhiều khó khăn hiện nay có thể đã được hạn chế nếu các quốc gia châu Á đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo. Với chi phí ngày càng cạnh tranh, điện Mặt Trời đang trở thành lựa chọn hiệu quả cả về nguồn cung lẫn chi phí”.