Hồ Billings ở phía Nam São Paulo. Ảnh: Wikimedia Commons
Theo tờ The Guardian (Anh), trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng nguy cơ khủng hoảng nước, các nhà khoa học và cộng đồng địa phương đang nỗ lực cứu hồ chứa được xem là "lá phổi xanh" và nguồn sống của gần 22 triệu người.
Trên chiếc xuồng nhỏ chở thiết bị quan trắc, nhà sinh học Marta Marcondes cùng nhà hoạt động cộng đồng Wesley Silvestre Rosa khảo sát hồ Billings ở phía Nam São Paulo. Tại nhiều khu vực, mặt nước vẫn được bao quanh bởi những mảng rừng Đại Tây Dương xanh mướt. Tuy nhiên, khi tiến vào vùng Grota Funda, một trong những điểm ô nhiễm nghiêm trọng nhất của hồ, cảnh tượng hoàn toàn khác hiện ra.
Những bong bóng khí nổi lên liên tục từ mặt nước đen đục, dấu hiệu của hoạt động phân hủy vi khuẩn trong môi trường ô nhiễm. Sau khi lấy mẫu nước, bà Marcondes thốt lên: “Lạy Chúa, mùi thật khủng khiếp. Bạn có thể mất mạng nếu uống thứ nước này”.
Với diện tích khoảng 127 km², Billings là hồ chứa đô thị lớn nhất Brazil xét cả diện tích mặt nước và dung tích. Hồ không chỉ cung cấp nước sinh hoạt mà còn phục vụ phát điện, kiểm soát lũ, tưới tiêu và điều hòa nhiệt độ cho khu vực đô thị đông dân nhất Nam Mỹ.
Ô nhiễm kéo dài nhiều thập kỷ
Mặc dù có vai trò chiến lược, nhiều khu vực của Billings đang bị ô nhiễm bởi nước thải sinh hoạt, chất thải công nghiệp, vi nhựa, dư lượng dược phẩm và chất thải hữu cơ. Các chuyên gia cho rằng nguyên nhân đến từ công tác quản lý yếu kém, quy hoạch thiếu đồng bộ và sự mở rộng đô thị không kiểm soát.
Bà Marcondes, người điều hành phòng thí nghiệm nghiên cứu chất lượng nước tại Đại học Thành phố São Caetano do Sul, cho biết chất lượng nước và khả năng trữ nước của hồ đã suy giảm đáng kể trong 10 năm qua. “Nếu không hành động ngay từ bây giờ, chúng ta có nguy cơ chứng kiến sự sụp đổ của cả hệ thống”, bà cảnh báo.
Đầu năm nay, công ty cấp nước Sabesp bị người dân cáo buộc xả chất thải vào hồ chứa và sau đó bị cơ quan môi trường xử phạt. Doanh nghiệp này cho biết sự cố xuất phát từ việc nước mưa tràn vào hệ thống thoát nước khiến mạng lưới bị quá tải.
Sức ép từ đô thị hóa và xây dựng trái phép
Theo các chuyên gia quy hoạch đô thị, tình trạng suy thoái của Billings là hệ quả của nhiều thập kỷ phát triển thiếu bền vững. Hồ chứa ban đầu được xây dựng để phục vụ nhà máy thủy điện Henry Borden, nhưng việc chuyển nước từ các con sông Pinheiros và Tietê vốn ô nhiễm nặng đã biến Billings thành nơi tiếp nhận lượng lớn chất bẩn.
Khoảng 1,5 triệu người hiện sinh sống quanh hồ, tăng mạnh so với khoảng 110.000 người vào năm 1970. Nhiều người sống trong các khu ổ chuột hoặc khu dân cư xây dựng không phép, nơi hạ tầng môi trường còn rất hạn chế.
Wesley Rosa, cư dân khu Jardim Apurá ven hồ, cho biết khu vực này nằm trong số những nơi dễ bị tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu tại São Paulo.
Trong khi đó, Wanderley da Silva, người sống tại khu ổ chuột Favela da Fumaça, cho biết căn nhà tạm của ông thường xuyên ngập sâu khi mưa lớn. “Trời đang nóng gay gắt rồi bất ngờ mưa như trút nước. Con người tàn phá thiên nhiên thì thiên nhiên sẽ đáp trả”, ông nói.
Phá rừng, đầu cơ đất đai và tội phạm có tổ chức
Theo ông Nabil Bonduki, nghị viên thành phố São Paulo và chuyên gia quy hoạch đô thị, Billings là lời cảnh báo về tương lai của các hồ chứa khác nếu không có biện pháp bảo vệ hiệu quả.
Ông cho rằng một trong những nguyên nhân chính khiến hồ tiếp tục bị suy thoái là việc giám sát lỏng lẻo của chính quyền. Dù gần như toàn bộ 700 km đường bờ hồ được bảo vệ theo luật môi trường, tình trạng phá rừng trái phép vẫn diễn ra để phục vụ xây dựng và đầu cơ bất động sản.
Các hoạt động này làm tăng lượng bùn lắng, giảm khả năng tích trữ nước và năng lực chống ngập của hồ.
Tình trạng xây dựng trái phép quanh Billings có liên quan đến mạng lưới lợi ích gồm các đầu nậu đất đai, nhóm chính trị địa phương và tổ chức tội phạm, với sự tiếp tay của một số cá nhân tham nhũng.
Những người đấu tranh bảo vệ môi trường trong khu vực đôi khi phải đối mặt với nguy cơ bạo lực. Năm 2022, nhà hoạt động môi trường Adolfo “Ferrugem” Duarte bị sát hại và thi thể được tìm thấy trong hồ chứa.
Nguồn nước chiến lược trong tương lai
Vai trò của Billings ngày càng trở nên quan trọng khi São Paulo đối mặt với nguy cơ thiếu nước do biến đổi khí hậu. Trong cuộc khủng hoảng hạn hán lịch sử năm 2015, hồ đã được sử dụng để hỗ trợ nguồn cung nước cho thành phố.
Hiện nay, khi nhiều hồ chứa khác đang suy giảm mực nước trước mùa khô, công ty Sabesp tiếp tục triển khai các dự án nhằm khai thác nguồn nước sạch từ Billings trong những giai đoạn khan hiếm.
Song song với đó, người dân địa phương đang nỗ lực bảo vệ những khu vực tự nhiên còn sót lại quanh hồ. Công viên Buffalo, nơi sinh sống của hơn 100 loài động vật hoang dã, là một trong những dự án tiêu biểu nhằm phục hồi hệ sinh thái và bảo tồn nguồn nước.
Đối với nhiều cư dân ven hồ, cuộc chiến bảo vệ Billings không chỉ là bảo vệ môi trường mà còn là bảo vệ tương lai của thành phố lớn nhất Brazil trước sức ép ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, đô thị hóa và khủng hoảng tài nguyên nước.