Một con tàu bị lực lượng Houthi tấn công ngoài khơi cách thành phố al-Hudaydah của Yemen khoảng 64 hải lý về phía Tây Bắc, trên Biển Đỏ. Ảnh: IRNA/TTXVN
Mười bốn quốc gia tham gia liên minh
Saudi Arabia cùng 13 quốc gia khác đã tuyên bố thành lập Liên minh Phòng thủ Hàng hải Đa quốc gia (Multinational Maritime Defense Alliance) nhằm bảo đảm tự do hàng hải tại eo biển Bab al-Mandeb, Biển Đỏ và Vịnh Aden.
Trong tuyên bố công bố ngày 30/7, Bộ Quốc phòng Saudi Arabia cho biết liên minh được thành lập như một khuôn khổ nhằm tăng cường hợp tác phòng thủ hàng hải tập thể.
Các nước thành viên khẳng định quyết tâm bảo vệ quyền tự do hàng hải, bảo đảm an toàn cho các tuyến thương mại quốc tế và tuyến vận chuyển năng lượng đi qua ba vùng biển này, vốn tạo thành hành lang hàng hải chiến lược kết nối Ấn Độ Dương với Địa Trung Hải.
Theo kênh Al Jazeera, động thái trên diễn ra trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ và Iran đang tập trung vào eo biển Hormuz. Việc tuyến hàng hải này gần như bị phong tỏa, trong khi trước đây từng vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí đốt xuất khẩu của thế giới, đang tạo sức ép lớn đối với nền kinh tế toàn cầu.
Trong một diễn biến leo thang gần đây, tuyến Bab al-Mandeb - Biển Đỏ - Vịnh Aden cũng liên tiếp trở thành mục tiêu tấn công của lực lượng Houthi thân Iran.
Nhấn mạnh trách nhiệm chung về an ninh hàng hải
Theo Bộ Quốc phòng Saudi Arabia, đại diện của 43 trong số 51 quốc gia được mời đã tham dự cuộc họp thành lập liên minh.
Liên minh châu Âu (EU) cũng cử đoàn đại biểu tham dự. Hiện EU đã triển khai Chiến dịch Aspides nhằm bảo vệ hoạt động hàng hải tại Biển Đỏ, song hiện chưa rõ liên minh do Saudi Arabia dẫn dắt sẽ khác biệt như thế nào so với cơ chế này.
Các quốc gia được cho là đã ký kết tham gia liên minh gồm: Thổ Nhĩ Kỳ, Kuwait, Bahrain, Qatar, Jordan, Ai Cập, Pakistan, Djibouti, Somalia, Bangladesh, Yemen, Sudan và Comoros.
Đáng chú ý, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Oman không tham gia liên minh, mặc dù hai nước này cũng có những lợi ích an ninh tương tự trong bối cảnh căng thẳng liên quan đến Iran.
Tuyên bố của Bộ Quốc phòng Saudi Arabia nêu rõ: "Cánh cửa vẫn rộng mở để các quốc gia khác tham gia điều lệ của liên minh sau khi hoàn tất các thủ tục trong nước”.
Các nước tham gia chia sẻ quan điểm rằng: "An ninh hàng hải là trách nhiệm chung và hợp tác, phối hợp giữa các quốc gia là nền tảng để đối phó với các mối đe dọa hàng hải xuyên quốc gia”.
Chia sẻ tình báo và tiến hành hoạt động chung
Tuyên bố không nêu rõ mỗi quốc gia sẽ đóng góp bao nhiêu tàu chiến hoặc máy bay.
Tuy nhiên, các hoạt động của liên minh sẽ bao gồm: chia sẻ thông tin tình báo và dữ liệu; phối hợp lập kế hoạch tác chiến; tổ chức các cuộc diễn tập chung; tiến hành các hoạt động hàng hải chung.
Bộ Quốc phòng Saudi Arabia nhấn mạnh liên minh "hoàn toàn mang tính chất phòng thủ và không nhằm vào bất kỳ quốc gia nào”.
Saudi Arabia được xác định là quốc gia sáng lập và cũng là nơi đặt trụ sở của liên minh, mặc dù tuyên bố chưa công bố địa điểm cụ thể.
Một máy bay trực thăng của lực lượng Houthi tiếp cận tàu chở hàng Galaxy Leader vào ngày 19/11/2023 ở Biển Đỏ. Ảnh: Houthi
Bối cảnh thành lập liên minh
Tuần trước, lực lượng Houthi tại Yemen đã áp đặt phong tỏa hàng hải đối với Saudi Arabia, làm gián đoạn hoạt động vận chuyển dầu mỏ được chuyển hướng sang Biển Đỏ.
Kể từ khi chiến sự giữa Iran và Mỹ bùng phát vào cuối tháng 2 và eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa, Riyadh vẫn duy trì được phần lớn hoạt động xuất khẩu dầu nhờ đường ống dẫn dầu Đông – Tây (East-West Pipeline) nối các mỏ dầu ở miền Đông Saudi Arabia với cảng Yanbu trên bờ Biển Đỏ.
Tuy nhiên, dầu xuất khẩu của Saudi Arabia vẫn phải đi qua eo biển Bab al-Mandeb, nằm giữa Eritrea, Djibouti và Yemen. Khu vực bờ biển phía Tây Yemen đối diện eo biển hiện do lực lượng Houthi kiểm soát, tạo cho nhóm này lợi thế chiến lược để tấn công các tàu thuyền hoạt động trên Biển Đỏ.
Khoảng 10 - 12% thương mại hàng hải toàn cầu đi qua eo biển Bab al-Mandeb, trong đó có hàng triệu thùng dầu mỗi ngày. Đây cũng là một trong hai cửa ngõ duy nhất ra vào Biển Đỏ, cùng với Kênh đào Suez.
Tại điểm hẹp nhất, eo biển Bab al-Mandeb chỉ rộng khoảng 29 km, khiến luồng hàng hải chỉ có hai hành lang dành cho tàu đi vào và đi ra. Vì vậy, bất kỳ sự gián đoạn nào tại khu vực này đều có thể làm giá năng lượng toàn cầu tăng mạnh trở lại.