Eo biển Malacca nhìn từ Malacca, Malaysia. Ảnh: THX/TTXVN
Theo truyền thông Qatar, ngày 25/7, tàu chở dầu Humanity của Iran đi qua eo biển Malacca và Singapore, rồi đổi hướng về phía Đông Bắc, tiến đến vùng biển ngoài khơi Malaysia. Khi đến gần khu vực này, con tàu bất ngờ tắt Hệ thống nhận dạng tự động (AIS).
Dữ liệu theo dõi vệ tinh cho thấy tàu chở dầu thô dài 330 m này đã đến Khu vực Giới hạn Cảng Ngoài phía Đông (EOPL) của Malaysia.
Các chuyên gia an ninh hàng hải cho rằng tàu Humanity đã biến mất khỏi hệ thống theo dõi để chuẩn bị chuyển tải lô dầu Iran sang tàu trung gian thông qua hoạt động chuyển hàng từ tàu sang tàu. Theo họ, điểm đến cuối cùng của lô dầu nhiều khả năng là Trung Quốc, quốc gia từ lâu tiêu thụ khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran.
Trong nhiều thập kỷ, EOPL được xem là chợ giao dịch không chính thức đối với dầu mỏ bị trừng phạt từ Iran, Nga và Venezuela. Các nhà phân tích cho biết dữ liệu vệ tinh cho thấy hoạt động tại EOPL vẫn diễn ra liên tục trong suốt 5 tháng xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran, bất chấp việc hải quân Mỹ phong tỏa các cảng của Iran từ ngày 13/4 đến 18/6 và nối lại từ ngày 14/7.
Ông Ray Powell, Giám đốc dự án giám sát an ninh hàng hải SeaLight thuộc Đại học Stanford, cho biết từ đầu năm đến nay, ông ghi nhận 62 tàu phát tín hiệu nhận dạng giả hoặc sử dụng danh tính tàu đã ngừng hoạt động khi di chuyển giữa vịnh Ba Tư, EOPL, Hong Kong (Trung Quốc) và miền Bắc Trung Quốc.
Theo bà Erica Downs, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, những con tàu này là một phần trong mạng lưới trung gian giúp bán dầu Iran cho các nhà máy lọc dầu tư nhân quy mô nhỏ của Trung Quốc.
Bà Downs nói: "Bên mua dầu thô từ Iran để đưa sang Trung Quốc thường thực hiện nhiều lần chuyển tải giữa các tàu trên vùng biển quốc tế trước khi hàng đến Trung Quốc nhằm che giấu nguồn gốc của dầu".
Khác các tập đoàn dầu khí nhà nước của Trung Quốc như CNPC, Sinopec và CNOOC, các nhà máy lọc dầu nhỏ này ít phụ thuộc vào hệ thống tài chính Mỹ hơn nên sẵn sàng mua dầu Iran bị trừng phạt với giá chiết khấu.
Vùng biển nhộn nhịp
Ông Charlie Brown, chuyên gia an ninh hàng hải, nhận định khu neo đậu tại EOPL vẫn nhộn nhịp như từ trước đến nay. Ông nói: "Theo dõi từ trước chiến sự và trong mọi giai đoạn của cuộc xung đột, luôn có các tàu neo đậu tại đây để tiến hành nhiều hoạt động khác nhau, bao gồm chuyển hàng từ tàu sang tàu".
Có diện tích tương đương Hong Kong, EOPL có lợi thế là vùng biển lặng, đủ gần để tiếp cận nguồn cung từ Singapore và Malaysia nhưng cũng đủ xa để từ lâu trở thành khu vực nằm trong "vùng xám" về mặt pháp lý.
EOPL nằm ngoài lãnh hải Malaysia nhưng thuộc vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của nước này. Quy chế EEZ chủ yếu điều chỉnh các vấn đề như quyền đánh bắt cá và khai thác tài nguyên, thay vì thực thi lệnh trừng phạt trên biển. Cơ quan Thực thi Hàng hải Malaysia từng cho biết việc tuần tra khu vực này gặp nhiều khó khăn do vị trí xa bờ và tồn tại khoảng trống về thẩm quyền.
Tuy nhiên, Malaysia đã tăng cường công cụ pháp lý. Tháng 6 vừa qua, Malaysia sửa đổi Luật Vùng đặc quyền kinh tế nhằm siết chặt hoạt động neo đậu trái phép, tiếp nhiên liệu hoặc chuyển tải hàng hóa giữa các tàu trong EEZ mà không có sự chấp thuận của chính phủ nước này.
Dù vậy, theo ông Brown, vào bất kỳ thời điểm nào cũng có thể có tới 200 tàu neo đậu trong khu vực, trong đó khoảng một nửa có thể liên quan đến Iran.
Dữ liệu vệ tinh cho thấy trong một tháng qua, có 18 tàu chở dầu treo cờ Iran, bao gồm tàu Humanity, đi vào EOPL rồi tắt AIS. Một tàu chở dầu Iran khác là Dore cũng được ghi nhận đang đi qua eo biển Malacca để trở về Trung Đông và có thể vừa rời khu vực này.
Cũng trong ngày 30/7, EOPL còn có ít nhất 50 tàu bị Mỹ hoặc Liên minh châu Âu (EU) trừng phạt vẫn phát tín hiệu AIS, trong đó có 3 tàu hàng và tàu container treo cờ Iran. Theo các chuyên gia, nhiều tàu tắt tín hiệu khác cũng có khả năng đang hoạt động trong khu vực.
Thẩm quyền tài phán ngoài lãnh thổ
Theo Công ty tư vấn Geopolitical Intelligence Services (GIS) có trụ sở tại châu Âu, việc mua bán dầu Iran thông qua hoạt động chuyển tải giữa các tàu tại EOPL được hỗ trợ bởi Hệ thống thanh toán liên ngân hàng xuyên biên giới (CIPS) của Trung Quốc. Hệ thống này cho phép thanh toán bằng đồng nhân dân tệ bên ngoài mạng lưới SWIFT do Mỹ giám sát.
Trung Quốc không chính thức thừa nhận nhập khẩu dầu Iran. Người phát ngôn Đại sứ quán Trung Quốc tại Washington cho biết họ không nắm được thông tin về việc dầu Iran được trung chuyển qua EOPL để đến Trung Quốc.
Trước đây, Bộ Ngoại giao Trung Quốc nhiều lần tuyên bố phản đối các biện pháp trừng phạt đơn phương của Mỹ cũng như việc Mỹ áp dụng thẩm quyền tài phán ngoài lãnh thổ mà Trung Quốc cho là không có cơ sở trong luật pháp quốc tế.
Tuy nhiên, theo bà Downs, số liệu hải quan Trung Quốc vẫn cho thấy nhiều dấu hiệu về nguồn gốc thực sự của các lô dầu đi qua EOPL.
"Năm ngoái, Iran xuất khẩu khoảng 1,4 triệu thùng dầu/ngày sang Trung Quốc nhưng số liệu hải quan Trung Quốc không ghi nhận lô dầu nhập khẩu nào từ Iran. Trong khi đó, dữ liệu cũng cho thấy lượng dầu nhập khẩu từ Malaysia có thời điểm vượt xa sản lượng khai thác của Malaysia, cho thấy một phần dầu thô thực chất có nguồn gốc từ nơi khác".
Về phía mình, Trung Quốc cũng tìm cách bảo vệ các nhà máy lọc dầu trong nước trước sức ép pháp lý của Mỹ.
Sau khi Bộ Chiến tranh Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt đối với 5 nhà máy lọc dầu độc lập vào cuối tháng 4 vì mua dầu Iran, Bộ Thương mại Trung Quốc đã tuyên bố vô hiệu hóa hiệu lực của quyết định này tại Trung Quốc, cho rằng các biện pháp trừng phạt vi phạm luật pháp quốc tế và các chuẩn mực cơ bản của quan hệ quốc tế, đồng thời không có sự cho phép của Liên hợp quốc cũng như không có cơ sở trong luật pháp quốc tế.
Đến nay, Trung Quốc vẫn chưa phản ứng trước gói trừng phạt mới mà Bộ Tài chính Mỹ công bố trong tuần này nhằm vào 6 tàu chở dầu bị cáo buộc vận chuyển dầu Iran sang Trung Quốc cùng 5 công ty đăng ký tại Trung Quốc đại lục và Hong Kong mà Mỹ cho là có liên quan đến đội tàu bí mật của Iran.
Theo Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent, lượng dầu thô Iran mà các nhà máy lọc dầu Trung Quốc mua đã giảm khoảng 40% kể từ khi xung đột bùng phát. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định những mạng lưới như EOPL vẫn giúp phần lớn dòng chảy dầu mỏ của Iran tiếp tục được duy trì.
Theo ông Brown, các lệnh trừng phạt chưa bao giờ thực sự ngăn chặn được hoạt động này. Cơ chế thị trường và thanh toán đã thay đổi để thích ứng với các lệnh trừng phạt, nhưng hoạt động mua bán vẫn tiếp diễn.