Tuy nhiên, trước yêu cầu trở thành siêu đô thị đa trung tâm, liên kết vùng cao, Thành phố định hướng chuyển mạnh sang mô hình quản trị dựa trên dữ liệu, công nghệ số và điều hành theo thời gian thực.
Robot "lễ tân" chào đón và hỗ trợ người dân khi đến làm thủ tục hành chính tại Trung tâm Phục vụ Hành chính công phường Sài Gòn. Ảnh tư liệu: Hữu Duyên/TTXVN
Hình thành nền tảng đô thị thông minh
Giai đoạn 2018-2025, Thành phố Hồ Chí Minh đã hình thành được nền tảng quan trọng cho phát triển đô thị thông minh, đặc biệt là về hạ tầng số, dữ liệu và dịch vụ công trực tuyến.
Thành phố đã ứng dụng công nghệ số trong quản lý không gian đô thị, nổi bật là xây dựng và vận hành bản đồ số với hơn 200 lớp dữ liệu GIS, phục vụ quản lý đất đai, quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật, giao thông và môi trường. Tuy nhiên, do chưa hình thành bản sao số đô thị (Digital Twin), công tác quy hoạch và quản lý hiện vẫn chủ yếu dựa trên dữ liệu tĩnh, chưa đáp ứng yêu cầu mô phỏng, dự báo và đánh giá tác động đa chiều.
Hạ tầng số của Thành phố được đầu tư mạnh với 12 trung tâm dữ liệu lớn và sắp hình thành 4 siêu trung tâm dữ liệu; cùng với đó là mạng lưới camera giám sát và các thiết bị cảm biến IoT được triển khai rộng khắp trong các lĩnh vực an ninh trật tự, giao thông, quan trắc môi trường, quản lý năng lượng và hạ tầng kỹ thuật đô thị.
Thành phố đã triển khai Kho dữ liệu dùng chung, kết nối từ các sở, ngành, địa phương thông qua nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu (LGSP); đồng thời liên thông với hệ thống quốc gia. Tuy nhiên, dữ liệu hiện nay chưa được ứng dụng sâu cho phân tích nâng cao, dự báo và hỗ trợ ra quyết định chiến lược.
Theo Sở Khoa học và Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, trong giai đoạn mới, Thành phố có những chuyển biến mạnh mẽ về không gian phát triển, mô hình tăng trưởng và phương thức quản trị, từng bước trở thành trung tâm đô thị - công nghiệp - cảng biển - dịch vụ quy mô lớn, đa trung tâm và có tính liên kết cao.
Việc mở rộng không gian đô thị tạo ra nền tảng phát triển mới nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức về quản trị vùng, điều phối liên ngành và tích hợp hệ thống, cũng như chuẩn hóa và khai thác dữ liệu phục vụ ra quyết định. Áp lực hạ tầng đô thị, nhất là những vấn đề mang tính liên vùng như giao thông, môi trường, logistic, biến đổi khí hậu, đòi hỏi các công cụ giám sát, phân tích và dự báo thông minh vượt ra ngoài phạm vi quản lý truyền thống.
Thực tế đó đặt ra yêu cầu cấp thiết với Thành phố là phải chuyển từ mô hình quản lý truyền thống sang quản trị đô thị thông minh dựa trên dữ liệu, công nghệ số và khả năng điều hành theo thời gian thực.
Quản trị và vận hành trên dữ liệu
Đề án xây dựng đô thị thông minh giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035 đang được các sở, ngành Thành phố Hồ Chí Minh xây dựng với mục tiêu đến năm 2030 Thành phố vào Top 50 đô thị thông minh trên thế giới; đồng thời nâng cao năng lực quản trị đô thị theo hướng kịp thời, chính xác, minh bạch, nâng cao chất lượng sống của người dân và môi trường đầu tư, kinh doanh.
Theo định hướng, Thành phố sẽ chuyển mạnh sang mô hình quản trị và vận hành dựa trên dữ liệu và công nghệ số, đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), phân tích dữ liệu lớn, công cụ dự báo và bản sao số (Digital Twin) nhằm hỗ trợ ra quyết định và tối ưu hóa vận. Trung tâm IOC sẽ được hoàn thiện và vận hành theo mô hình chuẩn, kết nối thời gian thực với các hệ thống thông tin của sở, ngành và địa phương.
Một trụ cột quan trọng Đề án này là xây dựng nền tảng dữ liệu đô thị thống nhất, dùng chung, đóng vai trò “hạ tầng mềm” cho toàn bộ hoạt động quản trị, điều hành và cung cấp dịch vụ.
Thành phố sẽ triển khai sàn dữ liệu, hình thành thị trường mua bán dữ liệu minh bạch, thúc đẩy phát triển kinh tế số; đồng thời chuẩn hóa kiến trúc dữ liệu, từ điển dữ liệu và cơ chế quản trị, chia sẻ dữ liệu theo các tiêu chuẩn quốc gia và thông lệ quốc tế.
Các dịch vụ đô thị thông minh tiếp tục được phát triển theo hướng lấy người dân làm trung tâm, tập trung các lĩnh vực thiết yếu như giao thông, y tế, giáo dục, môi trường, văn hóa - du lịch và an sinh xã hội. Hạ tầng viễn thông, internet băng rộng và IoT đô thị sẽ được đầu tư đồng bộ, bảo đảm độ phủ và độ tin cậy cao.
Thành phố chú trọng vấn đề bảo đảm an ninh, an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân, thu hẹp khoảng cách số, nâng cao năng lực số cho người dân, hướng tới xây dựng cộng đồng công dân số chủ động tham gia quản lý và phát triển đô thị.
Phân tích về định hướng phát triển đô thị thông minh của Thành phố, ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Secoin, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, Thành phố cần chuyển mạnh từ tư duy “đô thị thông minh công nghệ” sang “đô thị thông minh thể chế”, trong đó trọng tâm là cơ chế điều phối vùng, chia sẻ dữ liệu bắt buộc và ra quyết định theo thời gian thực.
Theo ông, Thành phố cần ưu tiên giải quyết ba bài toán điều hành cấp vùng, gồm: giao thông liên vùng và logistics; ngập nước, môi trường, phát thải và thích ứng biến đổi khí hậu; dịch vụ công và dòng di chuyển lao động không phụ thuộc địa giới hành chính. Đây là những lĩnh vực có tác động trực tiếp đến người dân và doanh nghiệp, phản ánh rõ hiệu quả của đô thị thông minh nếu được giải quyết đồng bộ.
Ông Kỳ đề xuất Thành phố xây dựng “hệ điều hành đô thị vùng” thay vì chỉ dừng ở kho dữ liệu dùng chung; đồng thời hình thành một trục dữ liệu dùng chung “logistics - cảng biển - công nghiệp” nhằm giảm chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn vùng.
Về lộ trình triển khai, trong giai đoạn 2026-2028, Thành phố nên lựa chọn một số dự án trọng điểm mang tính “chứng minh”, như hành lang logistics thông minh; bản sao số các điểm ngập; trung tâm điều hành giao thông - cứu hộ cứu nạn liên vùng; nền tảng cấp phép xây dựng, quy hoạch, đất đai và đầu tư một cửa số hóa; khu công nghiệp xanh thông minh. Bên cạnh đó, Thành phố cần có cơ chế tài chính đặc thù cho hạ tầng số và chú trọng phá triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ quá trình chuyển đổi số.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Thoại Nam, Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến liên ngành, Trường Đại học Bách Khoa - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, để phát triển đô thị thông minh, Thành phố cần chuyển từ tư duy "số hóa dữ liệu" sang "vận hành dựa trên dòng chảy dữ liệu thời gian thực". Ông cũng đề xuất Thành phố xây dựng “Hệ điều hành dữ liệu vùng” để tự động hóa kết nối dữ liệu từ nhiều nguồn như các cảm biến giao thông, mực nước, điện năng và camera AI thành một luồng dữ liệu thống nhất, qua đó nâng cao năng lực điều hành theo thời gian thực.
Đồng thời, Thành phố có thể áp dụng kiến trúc Data Mesh (lưới dữ liệu), trong đó các lĩnh vực tự quản lý dữ liệu nhưng phải tuân thủ chuẩn kết nối chung, để tránh quá tải khi tập trung vào một kho duy nhất; phát triển hạ tầng tính toán biên quy mô lớn để xử lý dữ liệu ngay tại biên trước khi gửi kết quả về trung tâm, giúp giảm tải và tăng tốc độ phản ứng của hệ thống. Việc phát triển bản sao số động (Dynamic Digital Twin) tích hợp luồng dữ liệu thực, sẽ cho phép mô phỏng và dự báo các kịch bản phát triển đô thị một cách chính xác, thay vì dựa trên kinh nghiệm.
Trong tiến trình đó, việc phát triển mô hình phường, xã thông minh được xem là hướng đi cần thiết, đóng vai trò như các “tế bào” trong hệ sinh thái đô thị, phù hợp với đặc thù từng khu vực và góp phần nâng cao hiệu quả quản trị ở cấp cơ sở.