Nền tảng ứng dụng KHCN
Giai đoạn 2019 – 2025, Đảng, Nhà nước, Chính phủ đã ban hành nhiều nghị quyết, chỉ thị, kết luận và các văn bản chỉ đạo quan trọng để triển khai thực hiện đồng bộ, thống nhất các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, thúc đẩy phát triển KHCN, ĐMST, CĐS quốc gia, chuyển đổi xanh...
Đường sắt Việt Nam đổi mới.
Hàng loạt các chính sách liên quan như: Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, Luật KHCN và ĐMST số 93/2025/QH15, Nghị quyết số 193/2025/QH15, Kết luận số 49-KL/TW, Nghị định 319/2025/NĐ-CP, Quyết định số 1769/QĐ-TTg ngày 19/10/2021... đã xác định vận tải đường sắt là một trong những giải pháp then chốt nhằm giảm chi phí logistics, phát triển giao thông bền vững, nâng cao năng lực vận tải, kết nối vùng và giảm phát thải.
Hiện thực hóa các chủ trương, chính sách này, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) đã xác định “KHCN, ĐMST, CĐS là tất yếu để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, đảm bảo an toàn giao thông đường sắt (GTĐS) và nâng cao năng lực cạnh tranh”.
Khắc phục nhiều khó khăn, giai đoạn 2019 – 2025, VNR đã triển khai hàng loạt các phần mềm quản trị doanh nghiệp như: Camera giám sát, bán vé điện tử, thanh toán điện tử, hóa đơn điện tử, phần mềm quản lý vận chuyển hành lý, phần mềm quản lý và thi trực tuyến nghiệp vụ đường sắt, phát thanh tự động tại các ga... vào vận hành thông suốt, xuyên suốt trong hệ thống các nhà ga, khu gian, gác chắn, giúp giảm bớt nhân lực trực tiếp, tiết kiệm nhân công, chi phí, tăng hiệu suất hoạt động vận tải.
Trong lĩnh vực an toàn giao thông, VNR đã lắp đặt camera hỗ trợ giám sát tại 301 phòng trực ban chạy tàu; camera quan sát hành trình và camera cabin cho 334 đầu máy; camera trong, ngoài nhà gác tại 677 đường ngang có gác; camera tại 738 đường ngang cảnh báo tự động, kết nối về trung tâm giám sát của các đơn vị phục vụ công tác giám sát, cảnh báo, ngăn ngừa các trường hợp vi phạm. Đáng chú ý, VNR đã lắp đặt thiết bị hỗ trợ cảnh báo tại các đường ngang biển báo, lối đi tự mở trong ga tại 53 vị trí có nguy cơ xảy ra tai nạn đường sắt cao; công nghệ Lidar phát hiện chướng ngại vật trên đường ngang... Nhờ vậy, số vụ tai nạn đường sắt đã giảm mạnh.
Bên cạnh đó, về kết cấu hạ tầng, VNR đã trang thiết bị các hệ thống: Truyền dẫn cáp quang, tổng đài kỹ thuật số, tín hiệu đóng đường tự động, thông tin quản lý kết cấu hạ tầng đường sắt VNRA-MIS... để quản lý tài sản kết cấu hạ tầng... đảm bảo khả năng tự động hóa trên các tuyến đường sắt hiện hữu.
Riêng vận tải, VNR đã triển khai nhiều dịch vụ mới mang lại trải nghiệm cho khách hàng như: Đoàn tàu Di sản miền Trung, Hành trình đêm Đà Lạt, Hoa Phượng Đỏ, Hà Nội Năm cửa Ô, SJourney…; triển khai nền tảng số trên mạng xã hội Zalo, ví điện tử Momo; chăm sóc khách hàng trên nền tảng Facebook, ứng dụng Chatbot, Voice chat có áp dụng AI... Việc triển khai các nền tảng số đến này đã giúp VNR mở rộng phương thức hợp tác với các đối tác, doanh nghiệp KHCN chiến lược quốc gia, góp phần tiết giảm chi phí, nhân lực và nâng cao doanh thu, sản lượng vận tải thông qua việc cập nhật dữ liệu chính xác.
Ông Đặng Sỹ Mạnh, Chủ tịch HĐTV VNR chia sẻ, giai đoạn 2019 – 2025, VNR đã hoàn thành 50 nhiệm vụ KHCN cấp Tổng công ty, với tổng kinh phí gần 20 tỷ đồng và 141 nhiệm vụ KHCN cấp cơ sở. Tất cả các nhiệm vụ KHCN đều xuất phát từ nhu cầu thực tế, tập trung vào những mục tiêu, định hướng trọng tâm như CĐS trong quản trị doanh nghiệp, bảo trì, nâng cấp hạ tầng, sửa chữa đầu máy, toa xe, phục vụ khách hàng, ứng dụng công nghệ mới, vật liệu mới giảm dần việc nhập vật tư, phụ tùng của nước ngoài; làm chủ công nghệ tiên tiến trong sản xuất, lắp ráp các sản phẩm đầu máy toa xe trong nước, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa…
"Bước vào giai đoạn phát triển mới, VNR đã chủ động hợp tác với các đơn vị có tiềm lực KHCN trong nước như: Đại học Giao thông vận tải để nghiên cứu, chế tạo các thiết bị linh kiện điện tử như các bộ điều tiết đầu máy D10H, D11H; sửa chữa phục hồi modul pha và bộ nạp bình đầu máy D20E; các vỉ mạch máy tính đầu máy D19E; máy tính điều khiển đầu máy công suất 1900Hp trở lên; bộ nguồn điều hòa đầu máy D19E…; Đại học Bách khoa Hà Nội để nghiên cứu, chế tạo: bánh răng thủy lực đầu máy D11H, bánh răng motor điện kéo đầu máy D12E và D19E; giảm chấn thủy lực trên đầu máy D18E, D19E, hộp đầu đấm…", ông Đặng Sỹ Mạnh cho hay
Tuy nhiên, công tác CĐS tại VNR hiện một số đơn vị chưa được quan tâm đúng mức, hạ tầng số chưa đồng bộ, dữ liệu phân tán chưa liên thông; mạng dữ liệu lớn, điện toán đám mây, bảo mật an toàn thông tin còn hạn chế, gây khó khăn cho chia sẻ và khai thác; VNR đang đối mặt với những thách thức lớn về hạ tầng công nghệ lạc hậu và sự thiếu hụt nghiêm trọng về kinh phí, nhân lực chuyên môn. VNR xác định, CĐS toàn diện thành công khi giải quyết 3 nút thắt: Nguồn vốn, nền tảng dữ liệu tập trung và đội ngũ chuyên gia công nghệ.
Đòn bẩy phát triển đường sắt trong gia đoạn mới
Để triển khai hiệu quả Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển KHCN, ĐMST và CĐS quốc gia, giai đoạn 2026 - 2030, VNR định hướng 2 nhiệm vụ chiến lược: “Quản lý, bảo trì, khai thác an toàn, hiệu quả mạng đường sắt hiện hữu và chuẩn bị kỹ lưỡng, kịp thời cho việc xây dựng, tiếp nhận, quản lý vận hành, khai thác các tuyến đường sắt mới”và "Triển khai Kế hoạch phát triển KHCN, ĐMST, CĐS VNR".
Ông Đặng Sỹ Mạnh khẳng định, để thực hiện thành công 2 nhiệm vụ chiến lược này, VNR đưa ứng dụng KHCN, ĐMST, CĐS trở thành nhiệm vụ chính trị, tạo động lực phát triển Đường sắt Việt Nam hiện đại, an toàn, hiệu quả, xanh và thông minh, tiến tới xây dựng hệ sinh thái R&D đường sắt theo mô hình “một đầu mối – nhiều điểm thử – đặt hàng theo KPI – dữ liệu dùng chung – liên kết 4 nhà”.
VNR hướng đến mục tiêu 100% đơn vị, doanh nghiệp hoàn thành phát triển KHCN, ĐMST và CĐS; tăng tỷ lệ nội địa hóa vật tư, phụ tùng lên 50% vào năm 2030; từng bước làm chủ công nghệ sản xuất đầu máy toa xe và chuẩn bị năng lực cho đường sắt điện khí hóa, đường sắt đô thị; hoàn thành đầu tư bước 1 của tổ hợp công nghệ đường sắt và Thành lập Trung tâm Nghiên cứu và phát triển đường sắt Việt Nam.
Hiện nay, VNR đang tập trung ứng dụng KHCN, ĐMST, đặc biệt là CĐS, AI trong mọi lĩnh vực hoạt động sản xuất kinh doanh nhằm thay đổi tư duy từ “bị động, đối phó” sang “chủ động, thích ứng”; số hóa và tin học hóa toàn bộ các quy trình nghiệp vụ tại các khối quản trị điều hành, điều hành vận tải, quản lý kết cấu hạ tầng, vận tải, công nghiệp cơ khí, quản lý dự án... Đáng chú ý, VNR tích hợp, kết nối và liên thông toàn bộ các phần mềm đang được triển khai trên nền tảng cơ sở dữ liệu dùng chung (Data Center), đảm bảo tính toàn vẹn và đồng bộ dữ liệu các hệ thống từ đó phân tích đánh giá nhanh chóng, chính xác và hiệu quả; đồng thời, ưng dụng thiết bị bay không người lái (flycam, drone), hệ thống camera giám sát, cảm biến, ảnh vệ tinh, mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác điều tra, theo dõi, giám sát, cảnh báo sớm, quản lý rủi ro thiên tai...
Ngoài ra, trong Chiến lược phát triển hoạt động KHCN, ĐMST và CĐS của VNR giai đoạn 2026-2035, VNR cũng xác định tham gia xây dựng, tiếp nhận, quản lý, vận hành, khai thác hiệu quả các tuyến đường sắt mới; làm chủ công nghệ tàu điện khí hóa và đoàn tàu EMU; tự động hóa từ 90% công tác quản lý, bảo trì, khai thác kết cấu hạ tầng đường sắt trở lên; xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung (Big Data) trên nền tảng Cloud, làm nền tảng cho các ứng dụng AI/IoT và hệ thống quản trị mới. Từng bước hình thành mô hình doanh nghiệp số, quản trị bằng dữ liệu, 100% quy trình điều hành, nhân sự, kỹ thuật được quản lý qua phần mềm nội bộ.