Hải quan thông quan nhanh, vận hành cửa khẩu theo 'luồng số'

Tại Tây Ninh - địa bàn biên giới trọng điểm phía Tây Nam, chuyển đổi số đang trở thành trụ cột then chốt giúp ngành Hải quan vừa tạo thuận lợi thương mại, vừa giữ vững kỷ cương pháp luật, đóng góp thiết thực vào phát triển kinh tế biên mậu bền vững.

Vận hành cửa khẩu theo “luồng số”

Tây Ninh hiện có bốn cửa khẩu trọng điểm gồm Mộc Bài, Xa Mát, Bình Hiệp và Tân Nam. Trong đó, cửa khẩu quốc tế Mộc Bài giữ vai trò “đầu tàu” về kim ngạch và lưu lượng hàng hóa, gắn với Khu kinh tế cửa khẩu đã được quy hoạch tương đối đồng bộ. Những năm gần đây, quá trình chuyển đổi số tại đây được triển khai theo hướng tổng thể, bao phủ toàn bộ chuỗi hoạt động từ thông quan, vận tải, kho bãi đến sản xuất - gia công và các dịch vụ hỗ trợ liên quan.

Theo ông Lê Minh Tân, Phó Đội trưởng Đội Hải quan cửa khẩu Mộc Bài, việc áp dụng đồng bộ hải quan điện tử, quản lý phương tiện và container bằng dữ liệu số, kết nối liên thông với các lực lượng chức năng như biên phòng, công an, kiểm dịch… đã làm thay đổi căn bản cách thức vận hành cửa khẩu. Hiện nay, trên 99% hồ sơ được xử lý trên môi trường mạng; doanh nghiệp chỉ cần chữ ký số và kết nối internet để thực hiện khai báo, không còn phụ thuộc vào việc đến trực tiếp trụ sở hải quan.

Cùng với đó, hệ thống quản lý rủi ro được đẩy mạnh đã giúp ngành Hải quan chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Tờ khai được phân luồng tự động; nhiều lô hàng đủ điều kiện có thể hoàn tất thông quan chỉ trong vài giây. Tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa giảm xuống còn khoảng 2 - 3%, trong khi gần 1/4 số hồ sơ được kiểm tra chi tiết ngay trên hệ thống. Nhờ vậy, khu vực làm thủ tục luôn thông thoáng, ngay cả trong những thời điểm cao điểm xuất nhập khẩu.

Không chỉ tạo thuận lợi thương mại, chuyển đổi số còn nâng cao hiệu quả phòng, chống buôn lậu và gian lận thương mại. Việc khai thác dữ liệu điện tử, giám sát bằng seal định vị và camera trực tuyến giúp cơ quan hải quan chủ động phát hiện rủi ro, phối hợp chặt chẽ với các lực lượng chức năng để giữ vững kỷ cương pháp luật, bảo đảm môi trường đầu tư minh bạch cho Khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài.

Tại hai Cửa khẩu quốc tế Xa Mát và Tân Nam, nơi thường xuyên chịu áp lực lớn trong các mùa cao điểm xuất nhập khẩu nông sản như sắn, mủ cao su, bắp, đậu…, chuyển đổi số tiếp tục chứng minh hiệu quả rõ nét. Ông Nguyễn Nam Hồng Sơn, Đội trưởng Hải quan cửa khẩu Xa Mát (Chi cục Hải quan khu vực XVII) cho biết, đơn vị quản lý hoạt động hải quan tại Cửa khẩu quốc tế Xa Mát và Tân Nam, toàn bộ hoạt động khai báo tại đây được thực hiện trên hệ thống điện tử 24/7. Dù ở khu vực biên giới xa trung tâm, hạ tầng công nghệ thông tin, đường truyền và nguồn điện dự phòng vẫn được bảo đảm ổn định.

Nhờ số hóa và quản lý rủi ro, hàng hóa được phân luồng nhanh, giảm tiếp xúc trực tiếp, rút ngắn đáng kể thời gian thông quan. Kim ngạch qua địa bàn tăng rõ rệt, phản ánh hiệu quả của dòng chảy hàng hóa được “dẫn đường” bằng công nghệ. Đồng thời, việc ứng dụng thiết bị soi chiếu, phương tiện nghiệp vụ hiện đại và kết nối dữ liệu liên ngành giúp cửa khẩu kiểm soát chặt chẽ nhưng không gây ách tắc, bảo đảm an ninh và môi trường kinh doanh minh bạch trên tuyến biên giới Tây Ninh.

Số hóa dòng chảy hàng hóa

Cũng trên địa bàn tỉnh Tây Ninh, Cửa khẩu quốc tế Bình Hiệp (xã Bình Hiệp) mỗi ngày tiếp nhận hàng trăm bộ hồ sơ với dòng hàng hóa đều đặn qua lại biên giới. Theo ông Nguyễn Phùng Vạn, Đội trưởng Đội Hải quan cửa khẩu quốc tế Bình Hiệp, điểm thay đổi lớn nhất trong những năm gần đây không chỉ là tốc độ thông quan, mà chính là sự minh bạch trong quản lý dòng chảy hàng hóa nhờ số hóa.

Từ thời điểm doanh nghiệp mở tờ khai đến khi hàng hóa hoàn tất thông quan, toàn bộ quy trình đều được ghi nhận trên hệ thống điện tử. Doanh nghiệp có thể chủ động theo dõi tiến độ, dự tính thời gian giao nhận và chi phí logistics. Với cơ quan hải quan, dữ liệu tập trung giúp nâng cao hiệu quả giám sát, giảm sự phụ thuộc vào yếu tố con người, hạn chế tiếp xúc trực tiếp, đồng thời thu hẹp những “khoảng trống” dễ phát sinh tiêu cực.

Cũng theo ông Nguyễn Phùng Vạn, khi dòng chảy hàng hóa được quản lý rõ ràng và minh bạch, niềm tin của doanh nghiệp được củng cố, tạo nền tảng quan trọng để môi trường đầu tư, thương mại biên giới Tây Ninh phát triển bền vững. Tuy nhiên, để Bình Hiệp phát huy hết tiềm năng, hạ tầng cửa khẩu cần tiếp tục được đầu tư đồng bộ hơn trong thời gian tới.

Ở tầm quản lý tổng thể, ông Nguyễn Trần Hiệu, Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực XVII nhận định, quá trình sắp xếp, tổ chức lại bộ máy trong những năm gần đây đặt ra không ít thách thức, đặc biệt khi địa bàn quản lý trải rộng, bao gồm nhiều loại hình xuất nhập khẩu, từ đường bộ, đường biển đến hoạt động thương mại biên giới và khu công nghiệp.

Theo ông Nguyễn Trần Hiệu, trong bối cảnh kinh tế thế giới năm 2026 được dự báo tăng trưởng chậm, thương mại toàn cầu chỉ tăng ở mức thấp, rủi ro chính sách gia tăng, yêu cầu đặt ra đối với Hải quan khu vực XVII là vừa bảo đảm kỷ cương, kỷ luật công vụ, vừa chủ động tạo thuận lợi tối đa cho doanh nghiệp. Trọng tâm là nhận diện rõ hai nhóm hoạt động chính trên địa bàn: nhóm xuất nhập khẩu của các khu công nghiệp và nhóm thương mại biên giới, quá cảnh, cư dân biên giới, phương tiện xuất nhập cảnh, để có giải pháp quản lý và hỗ trợ phù hợp.

Hải quan khu vực XVII xác định chuyển đổi số và xây dựng hải quan số, hải quan thông minh là hướng đi chiến lược. Theo đó, quản lý biên giới thông minh, kết nối quản lý theo chuỗi và hệ sinh thái số, xử lý thông minh trên nền tảng pháp lý minh bạch sẽ là những trụ cột được triển khai mạnh mẽ. Bên cạnh đó, ngành Hải quan cũng nghiên cứu các mô hình quản lý tiên tiến, đề xuất mở rộng khái niệm “doanh nghiệp ưu tiên” theo nhiều cấp độ, nhằm tạo động lực cho doanh nghiệp tuân thủ tốt và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh Tây Ninh Nguyễn Hồng Thanh cho biết, năm 2026 được dự báo là năm nhiều khó khăn, thách thức khi tỉnh phải thực hiện các mục tiêu tăng trưởng cao, trong khi lợi thế đột biến từ thương mại quốc tế như những năm trước không còn. Do đó, việc tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số, triển khai hiệu quả các hệ thống quản lý, giám sát điện tử là giải pháp then chốt để giảm chi phí, thời gian cho doanh nghiệp, qua đó giải phóng sức sản xuất, đóng góp vào tăng trưởng chung của tỉnh.

Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Tây Ninh cũng nhấn mạnh yêu cầu tăng cường phối hợp liên ngành, liên biên giới, chủ động trao đổi với các lực lượng chức năng phía Campuchia nhằm điều tiết lưu lượng hàng hóa, tránh ùn ứ cục bộ trong các thời điểm cao điểm. Đồng thời, tỉnh đang chỉ đạo rà soát, điều chỉnh quy hoạch, đầu tư nâng cấp hạ tầng cửa khẩu theo hướng phù hợp với mô hình thông quan tập trung, cửa khẩu thông minh, tạo nền tảng lâu dài cho phát triển kinh tế biên mậu.

Thực tiễn tại các cửa khẩu Tây Ninh cho thấy, khi cửa khẩu được vận hành bằng dữ liệu và công nghệ, minh bạch trở thành lợi thế cạnh tranh mới. Dòng chảy hàng hóa không chỉ thông suốt mà còn rõ ràng, an toàn, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong sản xuất - kinh doanh, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.

Trong tiến trình xây dựng hải quan số, hải quan thông minh gắn với chuyển đổi số quốc gia, những nỗ lực của Hải quan Tây Ninh đang góp phần quan trọng hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế biên giới nhanh, bền vững, phù hợp với yêu cầu hội nhập sâu rộng và những chuẩn mực mới của thương mại toàn cầu.