Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: THX/TTXVN
Theo Euronews ngày 8/7, phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, ông Trump chỉ trích Tây Ban Nha là một "đối tác tồi" trong liên minh quân sự do không chấp nhận mục tiêu chi tiêu quốc phòng tương đương 5% GDP. Tại cuộc họp báo chung với Tổng thư ký NATO Mark Rutte, Tổng thống Mỹ nói Washington không muốn làm ăn với Madrid, đồng thời trực tiếp yêu cầu Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent xử lý ngay việc dừng thương mại với Tây Ban Nha.
Ông Trump cho rằng Tây Ban Nha đang kiếm được nhiều tiền từ quan hệ với Mỹ và Washington sẽ tìm cách khiến Madrid thu về ít hơn. Đây là lần thứ hai ông đưa ra yêu cầu tương tự với Bộ trưởng Bessent. Tuy nhiên, sau lần đầu tiên hồi tháng 3, hoạt động thương mại giữa hai nước vẫn diễn ra bình thường.
Văn phòng Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez sau đó hạ thấp mức độ nghiêm trọng của phát biểu này, coi đây là phản ứng quen thuộc từ ông Trump. Madrid khẳng định không có ý định thay đổi quan hệ vốn được mô tả là tốt đẹp với Washington. Chính phủ Tây Ban Nha cũng nhấn mạnh nước này đang thâm hụt thương mại với Mỹ, đồng thời lưu ý rằng trong khuôn khổ liên minh hải quan EU, từng quốc gia thành viên không tự quyết định chính sách thương mại riêng.
Điểm mấu chốt nằm ở cơ chế vận hành của EU. Kể từ khi thị trường chung được thiết lập năm 1993, các vấn đề như thuế quan, thỏa thuận thương mại và biện pháp chính sách thương mại đều do EU xử lý tập thể thông qua Ủy ban châu Âu. Điều đó có nghĩa là nếu Mỹ muốn áp thuế hoặc đưa ra một biện pháp thương mại nhằm vào Tây Ban Nha, động thái này trên thực tế có thể va chạm với toàn bộ thị trường chung EU và dẫn tới phản ứng phối hợp từ Brussels.
Về kỹ thuật, việc nhắm riêng Tây Ban Nha cũng không đơn giản. Hàng hóa lưu chuyển giữa các nước EU không được tính là xuất khẩu, mà là giao dịch nội khối. Chuỗi cung ứng trong EU đan xen sâu, nên một sản phẩm có nguồn gốc từ Tây Ban Nha có thể được chế biến, đóng gói hoặc lắp ráp tại quốc gia thành viên khác trước khi xuất sang Mỹ. Điều này khiến một lệnh hạn chế thương mại nhắm riêng vào Tây Ban Nha dễ phát sinh rắc rối pháp lý và thực thi.
Về quy mô thương mại, Tây Ban Nha không phụ thuộc quá lớn vào thị trường Mỹ. Dữ liệu năm 2025 cho thấy chỉ khoảng 4,9% hàng hóa xuất khẩu của Tây Ban Nha sang Mỹ, trị giá khoảng 18 tỷ euro. Tỷ lệ này thấp hơn đáng kể so với Italy và Đức. Ngược lại, Mỹ xuất khẩu sang Tây Ban Nha khoảng 23 tỷ euro, tức Washington đang thặng dư thương mại với Madrid. Dù vậy, kim ngạch xuất khẩu sang Tây Ban Nha chỉ chiếm khoảng 1,2% tổng xuất khẩu của Mỹ.
Dù mức độ phụ thuộc chung không lớn, một số ngành xuất khẩu của Tây Ban Nha vẫn có thể chịu tác động mạnh hơn nếu Mỹ siết thương mại. Trong đó, máy móc công nghiệp, hóa chất và các sản phẩm bán thành phẩm chiếm hơn một nửa lượng hàng Tây Ban Nha xuất sang Mỹ. Nhóm thực phẩm chiếm khoảng 18%, đáng chú ý là dầu ô liu, một trong những mặt hàng xuất khẩu quan trọng của Tây Ban Nha sang thị trường Mỹ.
Xét về quyền hạn của Tổng thống, ông Trump vẫn có thể sử dụng một số công cụ để gây sức ép, nhưng các lựa chọn này khá giới hạn. Theo Mục 122 của Đạo luật Thương mại Mỹ, tổng thống có thể áp thuế trong một số trường hợp, song mức thuế bị giới hạn ở 15% và thời hạn tối đa là 150 ngày. Nếu muốn kéo dài, chính quyền cần sự chấp thuận của Quốc hội. Các cơ chế khác, như Mục 232 hoặc Mục 301, lại đòi hỏi điều tra chính thức trước khi hành động, khiến quá trình kéo dài hơn.
Ngoài thuế quan, Washington có thể dùng các biện pháp đơn phương khác, chẳng hạn trừng phạt một số cá nhân, tổ chức hoặc doanh nghiệp thông qua Bộ Tài chính hoặc Cục Công nghiệp và An ninh thuộc Bộ Thương mại. Mỹ cũng có thể hạn chế một số công ty Tây Ban Nha tiếp cận công nghệ Mỹ, bao gồm bán dẫn, phần mềm hoặc linh kiện quốc phòng, bằng cách đưa vào danh sách kiểm soát xuất khẩu. Tuy nhiên, các biện pháp kiểu này thường cần lý do liên quan đến an ninh quốc gia, thay vì chỉ xuất phát từ bất đồng chính trị trong NATO.
Tây Ban Nha hiện vẫn thuộc nhóm các nước được Mỹ dành chế độ cấp phép xuất khẩu thuận lợi theo Quy định Quản lý xuất khẩu, cùng với các đồng minh lớn như Đức, Pháp, Italy, Anh, Nhật Bản và Hàn Quốc. Điều này cho thấy Madrid vẫn được Washington xếp trong nhóm đối tác tin cậy về kiểm soát công nghệ.
Vì vậy, lời đe dọa của ông Trump có ý nghĩa chính trị nhiều hơn là một kế hoạch thương mại có thể triển khai ngay. Washington có thể gây sức ép với Madrid thông qua thuế quan, hạn chế xuất khẩu công nghệ hoặc các biện pháp nhắm vào doanh nghiệp cụ thể. Tuy nhiên, việc “cắt thương mại” với riêng Tây Ban Nha là điều rất khó thực hiện trong khuôn khổ quan hệ Mỹ - EU, nơi chính sách thương mại được điều phối ở cấp toàn khối và chuỗi cung ứng đã gắn chặt giữa các nước thành viên.