Trái Đất được dự báo sẽ sớm vượt ngưỡng nóng lên 1,5 độ C, kéo theo nhiều thập kỷ thời tiết cực đoan, nước biển dâng và tổn thất hệ sinh thái. Ảnh minh họa: AFP/TTXVN (Không được phép sử dụng, chia sẻ bởi bên thứ ba)
Theo truyền thông quốc tế ngày 2/9, Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) lần đầu thừa nhận Trái Đất không còn khả năng ngăn nhiệt độ vượt ngưỡng 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, chủ yếu do lượng khí thải từ việc sử dụng than đá, dầu mỏ và khí đốt.
Báo cáo đánh dấu sự điều chỉnh đáng kể trong chiến lược ứng phó với biến đổi khí hậu. Thay vì chỉ tập trung ngăn nhiệt độ chạm ngưỡng 1,5 độ C, thế giới được khuyến nghị chuẩn bị cho giai đoạn vượt ngưỡng, hạn chế mức tăng nhiệt cao nhất và sau đó tìm cách đưa nhiệt độ toàn cầu trở lại mức an toàn hơn.
Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cảnh báo nhân loại đang nhanh chóng vượt qua giới hạn cần thiết để tránh một thảm họa khí hậu. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh điều này không đồng nghĩa thế giới nên từ bỏ nỗ lực cắt giảm khí thải.
Giai đoạn vượt ngưỡng có thể kéo dài nhiều thập kỷ
Mục tiêu hạn chế mức tăng nhiệt ở 1,5 độ C được xác lập sau Thỏa thuận Paris năm 2015. Các nghiên cứu cho thấy tác động đối với con người và hệ sinh thái sẽ nghiêm trọng hơn đáng kể nếu nhiệt độ tăng 2 độ C.
Theo tính toán của một số nhà khoa học, nhiệt độ trung bình toàn cầu hiện đã cao hơn khoảng 1,4 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Con số này được xác định dựa trên mức trung bình trong 20 năm, thay vì nhiệt độ của một năm riêng lẻ.
UNEP dự báo thế giới sẽ vượt ngưỡng 1,5 độ C trong vài năm tới. Trong kịch bản lạc quan nhất, nếu các nước theo đuổi những mục tiêu khí hậu đầy tham vọng, nhiệt độ có thể đạt đỉnh ở mức tăng khoảng 1,8 độ C vào giữa thế kỷ. Trong khi đó, với các chính sách hiện hành, Trái Đất có nguy cơ nóng thêm 2,6 độ C vào năm 2100.
Chiến lược mới đặt ra một lộ trình theo hình vòng cung: nhiệt độ vượt 1,5 độ C, tiếp tục tăng lên mức đỉnh rồi giảm dần, lý tưởng nhất là trở lại dưới ngưỡng này vào cuối thế kỷ. Các nhà khoa học gọi đây là kịch bản vượt ngưỡng.
Giám đốc điều hành UNEP Inger Andersen khẳng định 1,5 độ C vẫn là mục tiêu cuối cùng. Tuy nhiên, do thế giới gần như chắc chắn sẽ sớm vượt ngưỡng này, các nước cần hạn chế mức tăng nhiệt cao nhất, rút ngắn thời gian vượt ngưỡng và từng bước đưa nhiệt độ toàn cầu trở lại dưới mức 1,5 độ C.
Theo nhà khoa học khí hậu Joeri Rogelj thuộc Đại học Hoàng gia London, việc trì hoãn cắt giảm khí thải thêm 5 năm có thể khiến mức tăng nhiệt cao nhất tăng ít nhất 0,1 độ C. Dù 1,5 độ C không phải ranh giới tuyệt đối nhưng việc hạn chế thêm từng 0,1 độ C vẫn giúp giảm đáng kể thiệt hại do biến đổi khí hậu.
Thích nghi với một thế giới khắc nghiệt hơn
UNEP cảnh báo giai đoạn vượt ngưỡng có thể kéo dài nhiều thập kỷ, khiến thiên tai liên quan đến thời tiết gia tăng, mực nước biển dâng, băng và sông băng tan nhanh hơn, đồng thời đẩy nhiều loài đến nguy cơ tuyệt chủng.
Các chính phủ cần đẩy mạnh biện pháp thích nghi do một số tác động hiện không còn có thể tránh khỏi. Người nghèo được dự báo sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi biến đổi khí hậu làm gia tăng số người tử vong hoặc mắc bệnh, giảm sản lượng lương thực, gây thiếu nước và ảnh hưởng đến hoạt động kinh tế.
Báo cáo đặc biệt cảnh báo về các điểm tới hạn có thể tạo ra những tác động dây chuyền và không thể đảo ngược, như sự suy giảm của các dải băng ở Tây Nam Cực và Greenland, tổn thất rừng Amazon hay sự gián đoạn hệ thống hoàn lưu Đại Tây Dương vốn giúp duy trì nền nhiệt tại phần lớn châu Âu. Một số khu vực có thể trở nên quá rủi ro để được bảo hiểm, thậm chí không còn thích hợp cho con người sinh sống.
Giai đoạn cuối của chiến lược là làm giảm nhiệt độ Trái Đất bằng cách loại bỏ CO₂ khỏi khí quyển và lưu trữ lượng carbon này. Trồng thêm cây hiện là giải pháp truyền thống, nhưng báo cáo nhận định biện pháp này nhiều nhất cũng chỉ có thể giúp giảm khoảng 0,1 độ C.
Thế giới vì thế sẽ phải phát triển các công nghệ loại bỏ carbon mới, bên cạnh việc chấm dứt sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, nhiều nhà khoa học cảnh báo những công nghệ này vẫn thiếu độ tin cậy và có chi phí cao.
Nhà khoa học khí hậu Rob Jackson thuộc Đại học Stanford nhận định nhân loại đã không thể dừng đà gia tăng khí thải kịp thời để tránh mức nóng lên 1,5 độ. Việc vừa nhanh chóng cắt giảm khí thải, vừa đảo ngược xu hướng tăng nhiệt hiện là lựa chọn tốt nhất của thế giới, nhưng khả năng thực hiện thành công vẫn còn rất thấp.