Kinh tế Mỹ có thể 'chịu đòn' với giá dầu, nhưng người dân thì không

Trong vài năm qua, câu chuyện nổi bật của nền kinh tế Mỹ là khả năng chống chịu đáng kinh ngạc trước lạm phát, thuế quan và hàng loạt bất ổn. Tuy nhiên, với nhiều người dân Mỹ, cùng giai đoạn đó lại gắn với cảm giác bức bối, bất an và thậm chí là khó khăn thực sự.

Cuộc chiến với Iran dường như đang lặp lại mô hình này.

Giá dầu tăng vượt mốc 100 USD/thùng trong những tuần gần đây được dự báo sẽ tác động tiêu cực tới hầu hết các biến số kinh tế lớn. Lạm phát sẽ tăng nhanh hơn, tăng trưởng chậm lại và tỷ lệ thất nghiệp nhiều khả năng cao hơn. Nếu xung đột kéo dài hoặc giá năng lượng tiếp tục leo thang như những ngày gần đây, thiệt hại sẽ còn lớn hơn.

Dù vậy, trừ khi tình hình xấu đi đáng kể, tác động tổng thể có thể vẫn ở mức khiêm tốn, chỉ làm giảm tăng trưởng kinh tế dưới 0,5 điểm phần trăm. Tại cuộc họp đầu tiên kể từ khi chiến sự bùng nổ, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) chỉ điều chỉnh nhẹ dự báo và giữ nguyên lãi suất.

Chủ tịch Fed Jerome Powell cho biết còn quá sớm để đánh giá tác động của chiến tranh, nhưng nhấn mạnh rằng nền kinh tế Mỹ đã nhiều lần vượt kỳ vọng trong những năm qua, bất chấp lo ngại suy thoái khi Fed siết chặt chính sách tiền tệ.

“Nền kinh tế Mỹ thực sự đã hoạt động khá tốt trong bối cảnh nhiều thách thức lớn”, ông nói, “Thật đáng kinh ngạc”.

Nhưng không nhiều người Mỹ cảm nhận được điều đó. Niềm tin tiêu dùng liên tục ở mức thấp khi lạm phát và lãi suất cao bào mòn tài chính hộ gia đình. Tổng thống Donald Trump từng giành lại Nhà Trắng với cam kết kiểm soát lạm phát, nhưng sau đó lại áp thuế khiến giá hàng nhập khẩu tăng lên, theo nhiều phân tích độc lập.

Giờ đây, cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran đang đe dọa tạo thêm một cú sốc lạm phát mới, đúng lúc tác động của thuế quan bắt đầu dịu lại.

Hiệu ứng lan tỏa từ giá năng lượng

Giá xăng tại Mỹ đã tăng khoảng 1 USD/gallon kể từ khi chiến tranh bắt đầu và gần như chắc chắn sẽ còn tăng. Giá thực phẩm và điện - vốn đã là gánh nặng - có thể tăng theo. Ngay cả chi phí nhà ở cũng chịu áp lực khi lãi suất vay mua nhà tăng lên mức cao nhất trong ba tháng.

Những chi phí gia tăng này xuất hiện trong bối cảnh nhiều hộ gia đình đang chật vật với nợ nần tăng cao, tiết kiệm giảm sút và thị trường lao động suy yếu, khiến người lao động lo lắng về việc làm.

“Đây là những đợt tăng giá lan rộng”, Maurice Obstfeld, chuyên gia tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, nhận định. “Nếu bạn đã khó khăn trong việc chi trả hóa đơn, đây có thể là cú sốc rất lớn”.

Dù vậy, nền kinh tế Mỹ hiện không còn dễ tổn thương trước giá dầu cao như thập niên 1970 - thời kỳ “lạm phát đình trệ”. Xe cộ tiết kiệm nhiên liệu hơn, ngành công nghiệp tiêu tốn năng lượng chiếm tỷ trọng nhỏ hơn, và Mỹ đã chuyển từ nước nhập khẩu sang xuất khẩu dầu ròng.

Các chuyên gia Phố Wall ước tính giá năng lượng tăng có thể làm giảm GDP Mỹ chưa tới 0,5 điểm phần trăm trong quý II - mức tác động còn nhẹ hơn so với đợt chính phủ đóng cửa kéo dài sáu tuần năm ngoái. Chỉ khi giá dầu tăng lên khoảng 200 USD/thùng trong thời gian dài, nguy cơ suy thoái mới trở nên rõ rệt.

Tuy nhiên, tác động không đồng đều. Giá dầu tăng mang lại lợi nhuận lớn hơn cho các công ty năng lượng và có thể tạo thêm việc làm tại các bang giàu tài nguyên như Texas hay North Dakota.

Ngược lại, các doanh nghiệp phụ thuộc vào nhiên liệu sẽ phải tăng giá hoặc chấp nhận lợi nhuận giảm. Giá dầu diesel đã vượt 5 USD/gallon, trong khi nhiên liệu hàng không tăng hơn 50% kể từ khi chiến tranh bắt đầu.

Tác động cũng lan sang nhiều lĩnh vực khác: giá khí tự nhiên và phân bón tăng mạnh, đẩy chi phí sản xuất nông nghiệp lên cao. Nguồn cung nhôm và heli - những nguyên liệu quan trọng - cũng bị gián đoạn.

“Đây không chỉ là cú sốc năng lượng", Aditya Bhave, chuyên gia kinh tế tại Bank of America, nói, “Rất khó dự đoán nó sẽ lan rộng ra chuỗi cung ứng toàn cầu như thế nào”.

Người tiêu dùng chịu áp lực lớn nhất

Tác động rõ rệt nhất vẫn rơi vào người tiêu dùng. Dù xăng chỉ chiếm khoảng 3% chi tiêu trung bình, đây là khoản chi gần như không thể cắt giảm.

“Đó là chi phí cố định”, Alex Jacquez từ Groundwork Collaborative nói, “Bạn không thể không đi làm chỉ vì xăng tăng giá, nên bạn buộc phải cắt giảm ở chỗ khác”.

Một nghiên cứu của các nhà kinh tế tại Stanford cho thấy mức tăng giá xăng có thể xóa sạch lợi ích từ các khoản hoàn thuế gần đây. Tác động đặc biệt nặng nề với các hộ thu nhập thấp - những người dành tỷ lệ chi tiêu lớn hơn cho năng lượng và ít khả năng cắt giảm chi phí khác.

“Tôi không nghĩ Mỹ sẽ rơi vào suy thoái lớn”, nhà kinh tế Matthias Kehrig nhận định, “Nhưng với người thu nhập thấp, đây có thể là một ‘cuộc suy thoái’ thực sự".

Ngay cả với những người có khả năng chi trả, giá xăng vẫn là chỉ báo rõ ràng nhất về chi phí sinh hoạt tăng. Khác với giá thực phẩm, giá xăng được hiển thị công khai trên mọi con đường, khiến người dân cảm nhận rõ rệt hơn.

Niềm tin tiêu dùng đã giảm mạnh ngay từ những ngày đầu chiến sự, khi người dân lo ngại không chỉ giá xăng mà cả lạm phát nói chung sẽ tăng. Đáng chú ý, mối lo này vượt qua ranh giới chính trị.

“Người dân không nói về Iran", Joanne Hsu tại Đại học Michigan cho biết, “Họ đang phản ứng với thực tế kinh tế: giá xăng đang tăng".

Người lao động mất dần “quyền mặc cả”

Lần gần nhất người Mỹ đối mặt với giá xăng cao là năm 2022, sau khi Nga mở chiến dịch quân sự tại Ukraine. Khi đó, dù lạm phát cao, thị trường lao động rất mạnh, giúp người lao động có thể đòi tăng lương để bù đắp chi phí.

Hiện tại, tình hình đã khác. Tăng trưởng việc làm chậm lại, tỷ lệ thất nghiệp nhích lên, và người lao động kém tự tin hơn trong việc tìm việc mới. Do đó, tốc độ tăng lương - đặc biệt với nhóm thu nhập thấp - đã chậm lại, khiến họ khó chống đỡ trước chi phí tăng.

“Lần này, quyền mặc cả dường như nghiêng về phía người sử dụng lao động”, Kayla Bruun, chuyên gia kinh tế của Morning Consult, nhận định.

Dữ liệu mới cho thấy người tiêu dùng đã bắt đầu cắt giảm chi tiêu cho các khoản không thiết yếu như du lịch hay ăn ngoài, thậm chí cả mua sắm hàng ngày. Ngay cả trước khi chiến tranh nổ ra, tâm lý tiêu dùng đã suy yếu dần. Thì nay, giá dầu tăng trở thành cú sốc mới.

“Chúng ta đã có một câu chuyện suy yếu chậm”, ông Bruun nói. “Và giờ là một cú sốc nhanh - giá xăng tăng - buộc người tiêu dùng phải gánh chịu".