Vanadi từ lâu được sử dụng để tăng độ cứng và độ bền cho thép phục vụ xây dựng hạ tầng, đường ống dẫn và thiết bị quốc phòng. (Trong ảnh: Kiểm tra thép xây dựng thành phẩm trước khi đưa ra thị trường tại Khu liên hợp sản xuất gang thép Hòa Phát (Khu kinh tế Dung Quất, Quảng Ngãi). Ảnh: Tuấn Anh/TTXVN
Trong bối cảnh phương Tây tìm cách giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc và Nga, Kazakhstan kỳ vọng có thể trở thành mắt xích mới của chuỗi cung ứng toàn cầu nhờ trữ lượng vanadi lớn.
Nhu cầu tăng, nguồn cung ngày càng tập trung
Vanadi hiện được Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Trung Quốc, Nga và nhiều quốc gia khác xếp vào nhóm khoáng sản chiến lược nhờ vai trò trong sản xuất thép cường độ cao và pin lưu trữ năng lượng quy mô lớn.
Vanadi từ lâu được sử dụng để tăng độ cứng và độ bền cho thép phục vụ xây dựng hạ tầng, đường ống dẫn và thiết bị quốc phòng. Tuy nhiên, động lực tăng trưởng mới đến từ pin dòng oxy hóa khử vanadi (VRFB) - công nghệ được đánh giá phù hợp để lưu trữ điện năng quy mô lớn, giúp ổn định hệ thống điện khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng.
Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), Trung Quốc hiện chiếm khoảng 72,4% sản lượng vanadi toàn cầu, trong khi Nga đóng góp khoảng 18,5%. Trong khi đó, sản lượng tại Nam Phi suy giảm còn nhà sản xuất Largo của Brazil cũng phải cắt giảm sản lượng vì khó khăn tài chính, khiến nguồn cung ngoài Trung Quốc và Nga ngày càng hạn chế.
Các tổ chức nghiên cứu dự báo thị trường pin VRFB có thể tăng trưởng gấp 4-6 lần trong thập kỷ tới. Nhu cầu vanadi theo đó được dự báo tăng khoảng 7% mỗi năm trong 15 năm tới, tạo ra nguy cơ thiếu hụt nguồn cung mang tính dài hạn.
Riêng tại Mỹ, tình trạng phụ thuộc nhập khẩu vẫn rất lớn. Năm 2024, nước này tiêu thụ khoảng 14.000 tấn vanadi nhưng chỉ sản xuất được khoảng 3.800 tấn trong nước.
Kazakhstan nổi lên như nguồn cung thay thế
Trong bối cảnh các nước phương Tây muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược, Kazakhstan được xem là một trong những lựa chọn tiềm năng.
Ferro-Alloy Resources (FAR), doanh nghiệp có trụ sở tại Anh và niêm yết trên sàn London cùng Astana, hiện sở hữu quyền phát triển mỏ Balasausqandiq - dự án vanadi được đánh giá phát triển nhất tại Kazakhstan.
Sau hơn 20 năm nghiên cứu, công ty ước tính riêng một trong bảy thân quặng đã xác định chứa khoảng 32,9 triệu tấn tài nguyên với hàm lượng trung bình 0,62% vanadi pentoxide (V₂O₅). Theo FAR, nếu khai thác toàn bộ trữ lượng, mỏ này có thể đáp ứng phần lớn mức thiếu hụt vanadi dự kiến của thế giới trong tương lai.
Một trong những lợi thế lớn nhất của Balasausqandiq nằm ở công nghệ khai thác. Không giống nhiều mỏ vanadi khác phải xử lý quặng bằng phương pháp nung tiêu tốn nhiều năng lượng, quặng đá phiến tại đây có thể được xử lý bằng công nghệ hòa tách axit, giúp giảm đáng kể chi phí sản xuất và hạn chế tác động đến môi trường.
Theo nghiên cứu khả thi công bố cuối năm 2025, giai đoạn đầu của dự án dự kiến sản xuất khoảng 8.500 tấn vanadi pentoxide mỗi năm, với giá trị lợi nhuận ròng (NPV) khoảng 750 triệu USD và tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR) đạt 22%. Nếu áp dụng phương án chi phí đầu tư tối ưu hơn, NPV có thể tăng lên gần 1 tỷ USD, trong khi IRR đạt khoảng 31%.
FAR đặt mục tiêu nâng công suất lên 23.000 tấn mỗi năm từ bốn thân quặng, tương đương hơn 10% nguồn cung vanadi toàn cầu hiện nay.
Cơ hội trong cuộc cạnh tranh địa chính trị
Dù dự án được đánh giá có tiềm năng lớn, giá trị vốn hóa của FAR hiện chỉ khoảng 37 triệu USD. Theo ông Bridgen, nguyên nhân chủ yếu là giá vanadi vẫn ở mức thấp do thị trường xây dựng Trung Quốc suy yếu, chứ không phản ánh giá trị dài hạn của dự án.
Xu hướng địa chính trị cũng đang tạo thêm động lực cho ngành khoáng sản Trung Á. Cuối năm 2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã điện đàm với lãnh đạo Kazakhstan và Uzbekistan, trong khi Washington đẩy mạnh hợp tác với khu vực thông qua cơ chế C5+1 nhằm tăng cường bảo đảm nguồn cung khoáng sản thiết yếu.
Tại Hội nghị Hội nghị Quốc tế về Khai khoáng và Luyện kim (AMM) lần thứ 16, đại diện Bộ Thương mại Mỹ cho biết Washington đang chuyển từ giai đoạn thảo luận sang triển khai các bước đi cụ thể để xây dựng chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược tại Trung Á.
Theo các chuyên gia, câu chuyện của vanadi có nhiều điểm tương đồng với vonfram trước đây. Những mỏ từng bị bỏ quên trong nhiều thập kỷ đã nhanh chóng tăng giá trị khi địa chính trị thay đổi và nguồn cung trở nên khan hiếm. Với nhu cầu được dự báo tiếp tục tăng trong nhiều năm tới, Kazakhstan kỳ vọng Balasausqandiq sẽ trở thành dự án giúp nước này đóng vai trò quan trọng hơn trong thị trường khoáng sản chiến lược toàn cầu.