Ảnh minh họa: independent.com
Trên những đồng cỏ nhiễm phóng xạ rộng lớn, các đàn ngựa Przewalski đang bình thản gặm cỏ. Loài ngựa thân hình chắc nịch, màu cát, từng đứng bên bờ tuyệt chủng, nay sinh sống tự do giữa một trong những khu vực ô nhiễm phóng xạ nghiêm trọng nhất thế giới.
Hình ảnh này tạo nên một nghịch lý: nơi con người buộc phải rời đi lại trở thành vùng trú ẩn cho tự nhiên. Hệ sinh thái dần phục hồi về nguyên sơ khi không có sự can thiệp của con người.
Ngày 26/4/1986, vụ nổ tại Nhà máy Điện hạt nhân Chernobyl đã phát tán phóng xạ trên diện rộng, buộc hàng chục nghìn người phải sơ tán. Khu vực xung quanh nhà máy nhanh chóng bị phong tỏa, hình thành nên vùng cách ly rộng lớn kéo dài sang cả Belarus.
Gần bốn thập kỷ trôi qua, mức phóng xạ vẫn khiến con người không thể sinh sống lâu dài, nhưng động vật hoang dã lại quay trở lại với tốc độ đáng chú ý. Sói xuất hiện dày đặc trên vùng đất không người. Gấu nâu quay lại sau hơn một thế kỷ vắng bóng. Linh miêu, nai sừng tấm và hươu đỏ đều gia tăng số lượng.
Ngựa Przewalski là trường hợp tiêu biểu nhất. Có nguồn gốc từ Mông Cổ, loài này được đưa vào khu vực năm 1998 để thử nghiệm. Trong tiếng Mông Cổ, chúng được gọi là “takhi”, nghĩa là “linh hồn”. Khác với ngựa thuần hóa, chúng có 66 nhiễm sắc thể, tương đương 33 cặp.
Từng bị tuyên bố tuyệt chủng trong tự nhiên vào năm 1969, loài ngựa này vốn chỉ tồn tại nhờ nuôi nhốt. Các chương trình tái thả sau đó đã giúp phục hồi quần thể toàn cầu lên khoảng 3.000 cá thể. Theo ông Florian Drouard, quản lý một chương trình bảo tồn tại Pháp, đây là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của quá trình tái hoang dã hóa.
Ông cho biết loài ngựa này có khả năng thích nghi đáng ngạc nhiên. Từ môi trường thảo nguyên, chúng vẫn phát triển tốt trong điều kiện bán rừng tại Ukraine.
Tại Chernobyl, các nhà khoa học ghi nhận nhiều hành vi thích nghi. Ngựa trú ẩn trong các tòa nhà bỏ hoang để tránh thời tiết và côn trùng. Chúng sống theo nhóm nhỏ, thường gồm một con đực, nhiều con cái và con non. Những con đực trẻ tách thành nhóm riêng.
Sự phục hồi của thiên nhiên không chỉ thể hiện qua động vật. Cảnh quan cũng thay đổi rõ rệt. Cây cối mọc xuyên qua các công trình bê tông. Đường sá biến thành rừng. Những biển hiệu thời Liên Xô cũ nằm xen giữa các bãi cỏ hoang.
Việc theo dõi hệ sinh thái tại đây không hề dễ dàng. Nhà khoa học Denys Vyshnevskyi thường phải lái xe hàng giờ trong khu vực cách ly, đặt các bẫy camera cảm biến chuyển động được ngụy trang trên thân cây. Những thiết bị này ghi lại hoạt động của động vật trong môi trường gần như không có con người.
Dù phóng xạ vẫn tồn tại, các nghiên cứu chưa có ghi nhận về hiện tượng chết hàng loạt trên diện rộng. Tuy nhiên, những tác động tinh vi vẫn xuất hiện. Một số loài ếch có da sẫm màu hơn. Chim sống ở khu vực nhiễm xạ cao có nguy cơ bị đục thủy tinh thể.
Bên cạnh đó, các mối đe dọa mới đang nổi lên. Cuộc xung đột năm 2022 tại Nga - Ukraine đã biến khu vực này thành hành lang quân sự. Các lực lượng đào công trực tiếp trên đất nhiễm xạ, làm gia tăng nguy cơ cháy rừng.
Theo lực lượng chữa cháy địa phương, nhiều vụ cháy bắt nguồn từ máy bay không người lái bị bắn rơi. Các đám cháy này có thể phát tán trở lại các hạt phóng xạ vào không khí, làm gia tăng rủi ro môi trường.
Điều kiện thời tiết khắc nghiệt trong thời chiến cũng gây thêm áp lực. Hệ thống điện bị hư hại khiến các khu vực quản lý thiếu nguồn lực. Số lượng cây đổ và động vật chết tăng lên, một phần do thời tiết, một phần do các công trình quân sự tạm bợ.
Hiện tại, vùng cách ly Chernobyl không còn chỉ là nơi trú ẩn của động vật. Đây là khu vực được kiểm soát nghiêm ngặt với hàng rào thép gai, bãi mìn và các chốt quân sự.
Nhân sự làm việc tại đây phải luân phiên thay đổi để hạn chế phơi nhiễm phóng xạ. Các chuyên gia nhận định khu vực này sẽ còn bị hạn chế tiếp cận trong nhiều thế hệ.
Tuy vậy, sự sống vẫn tiếp diễn. Trong điều kiện mà con người không thể tồn tại lâu dài, thiên nhiên lại tìm được cách thích nghi và phát triển.
“Đối với những người làm trong lĩnh vực bảo tồn và sinh thái học, chuyện này thực sự kỳ diệu”, ông Vyshnevskyi nói. “Vùng đất từng bị khai thác nặng nề, nhưng thiên nhiên đã tự khởi động lại một cách đáng kinh ngạc”.