Tàu khu trục USS Rafael Peralta (DDG 115) tiếp cận một tàu hàng đang trong hành trình vào cảng của Iran, trong bối cảnh Mỹ mở rộng phong toả các tàu thuyền tại eo biển Hormuz, Vịnh Oman ra vùng biển quốc tế, ngày 24/4/2026. Ảnh: REUTERS/TTXVN
Trước khi chiến sự Ukraine bùng phát khiến Nga bị phương Tây áp nhiều đòn trừng phạt, Iran từng là quốc gia chịu nhiều lệnh trừng phạt nhất thế giới, với hơn 3.600 biện pháp hạn chế từ Mỹ, Liên hợp quốc, Liên minh châu Âu và nhiều nước khác.
Các lệnh trừng phạt kéo dài nhiều năm đã buộc Tehran phải tái cấu trúc chính sách kinh tế, đặc biệt là lĩnh vực dầu mỏ - ngành sống còn của nền kinh tế Iran.
Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump kỳ vọng việc phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran - sẽ bóp nghẹt ngành năng lượng nước này. Ngày 27/4, ông Trump tuyên bố các giếng dầu và đường ống Iran có thể “phát nổ” chỉ sau ba ngày nếu dầu không thể xuất khẩu qua Hormuz và các kho chứa bị lấp đầy.
Tuy nhiên, hơn hai tháng sau, kịch bản đó vẫn chưa xảy ra. Nhiều chuyên gia cho rằng để thực sự làm tê liệt ngành dầu mỏ Iran cần tính bằng nhiều tháng chứ không phải vài ngày.
Một trong những yếu tố giúp Iran duy trì hoạt động là hệ thống lọc dầu quy mô lớn được xây dựng trong nhiều năm qua. Tại thành phố Bandar Abbas ở miền nam Iran có tổ hợp lọc dầu Persian Gulf Star - nhà máy lọc khí ngưng tụ lớn nhất thế giới - được thiết kế nhằm đáp ứng nhu cầu nhiên liệu trong nước và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu xăng dầu.
Ngay trước khi Mỹ và Israel mở các đợt không kích hôm 28/2, Iran sản xuất khoảng 3,3 triệu thùng dầu thô mỗi ngày cùng 1,3 triệu thùng khí ngưng tụ và các sản phẩm dầu khí khác.
Theo hãng tư vấn năng lượng FGE, khoảng 2,6 triệu thùng/ngày đã được các nhà máy lọc dầu Iran xử lý để phục vụ tiêu dùng nội địa thay vì xuất khẩu qua Hormuz.
Iran tận dụng công suất lọc dầu và hơn 70 mỏ dầu để giảm thiệt hại
Dù vậy, Iran vẫn đang chịu áp lực lớn khi nhu cầu nhiên liệu trong nước cao hơn khả năng cung ứng.
Một nghị sĩ thuộc Ủy ban Năng lượng Quốc hội Iran cho biết nước này hiện thiếu khoảng 20 triệu lít xăng mỗi ngày do eo biển Hormuz bị phong tỏa.
Chuyên gia năng lượng Iran Bijan Khajehpour nhận định chiến lược của Tehran suốt thập kỷ qua là tăng công suất lọc dầu nhằm giảm phụ thuộc vào xuất khẩu dầu thô - lĩnh vực dễ bị trừng phạt nhất.
Ông cho biết Iran cũng đã mở rộng đáng kể năng lực lưu trữ dầu trong 10 -15 năm gần đây.
Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright tuần trước nói rằng Iran đã phải cắt giảm khoảng 400.000 thùng dầu/ngày do khó xuất khẩu.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhấn mạnh rằng giếng dầu không thể đơn giản “đóng rồi mở lại” như vòi nước. Một số mỏ dầu có thể bị giảm áp suất hoặc suy giảm sản lượng nghiêm trọng nếu ngừng khai thác quá lâu.
Dù vậy, một nghiên cứu của Đại học Columbia (Mỹ) cho rằng phần lớn các mỏ dầu Iran không thuộc nhóm khó khôi phục sản lượng sau khi tạm dừng khai thác. Báo cáo nhận định việc phong tỏa xuất khẩu dầu sẽ không gây “thiệt hại thảm khốc” cho ngành khai thác dầu của Iran, và Tehran có thể phục hồi phần lớn công suất trong vài tháng nếu lệnh phong tỏa được nới lỏng.
Theo ông Khajehpour, Iran hiện có hơn 70 mỏ dầu đang hoạt động, cho phép nước này phân bổ việc cắt giảm sản lượng giữa nhiều mỏ khác nhau nhằm tránh gây tổn hại nghiêm trọng cho các mỏ lớn. Ông cho rằng Iran sẽ giảm sản lượng “một cách chậm rãi và có kiểm soát” để tránh làm hư hại các cơ sở khai thác chủ chốt.
Mối đe dọa lớn nhất với Iran là khủng hoảng kinh tế, không phải các giếng dầu
Các chuyên gia nhận định vấn đề nghiêm trọng hơn với Tehran hiện nay không nằm ở nguy cơ sụp đổ ngành dầu khí, mà là cú sốc tài chính do doanh thu xuất khẩu năng lượng lao dốc.
Ông Khajehpour cho rằng hệ quả lớn nhất của việc đóng cửa Hormuz sẽ là áp lực ngân sách, lạm phát cao và thiếu hụt đầu tư, từ đó kéo nền kinh tế Iran suy yếu sâu hơn.
Chuyên gia Nikolay Kozhanov cũng nhận định tình trạng thất thu dầu mỏ sẽ khiến các vấn đề kinh tế – xã hội tại Iran thêm trầm trọng.
Người dân Iran vốn đã phải chịu đựng lạm phát cao, thất nghiệp, nghèo đói và các hạn chế về tự do xã hội, nay tiếp tục bị tác động bởi nguy cơ chiến tranh tái bùng phát nếu lệnh ngừng bắn mong manh với Mỹ sụp đổ.
Theo ông Kozhanov, điều còn phải chờ xem là chính quyền Iran sẽ xử lý cuộc khủng hoảng này như thế nào trong thời gian tới.