Tổng thống Serbia, Aleksandar Vucic (bên trái) và người đồng cấp Ukraine, Volodymyr Zelenskyy trong cuộc gặp tại Odesa vào tháng 6/2025. Ảnh: Picture Alliance
Theo báo Kyiv Independent, chuyến thăm Serbia của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, chuyến thăm đầu tiên của một nguyên thủ Ukraine tới nước này kể từ năm 2018, có thể mở ra chương mới trong quan hệ giữa hai nước, đồng thời đặt ra câu hỏi mỗi bên đang kỳ vọng điều gì.
Vì sao Kiev muốn tăng cường quan hệ với Serbia - một trong số ít quốc gia châu Âu, bên cạnh Thổ Nhĩ Kỳ và đồng minh Nga Belarus, chưa áp đặt các biện pháp trừng phạt Moskva? Và Belgrade, vốn vẫn phụ thuộc đáng kể vào Nga về năng lượng, có thể nhận được gì khi đón tiếp nhà lãnh đạo Ukraine?
Tờ Kyiv Independent ngày 11/8 có bài viết xung quanh những câu hỏi này.
“Chúng tôi không thảo luận về bất kỳ hình thức hợp tác quân sự nào. Những gì xảy ra sau khi chiến tranh kết thúc lại là một vấn đề khác”, Tổng thống Serbia Aleksandar Vucic nói tại cuộc họp báo chung với ông Zelensky.
Ông Vucic thường được mô tả là nhà lãnh đạo “ngồi trên hai chiếc ghế” khi phải cố gắng cân bằng giữa phương Đông và phương Tây.
“Đối với ông Zelensky, chuyến thăm phát tín hiệu tới Nga, bởi Serbia vẫn được nhìn nhận là một phần trong phạm vi ảnh hưởng của Moskva”, nhà khoa học chính trị Serbia Aleksandar Djokic nhận định. Theo ông, với Vucic, đây là nỗ lực phát tín hiệu rằng Serbia đang đồng hành với chính sách của châu Âu đối với Ukraine, đồng thời tìm kiếm ít nhất một số tiến triển trong tiến trình gia nhập EU.
Hai tổng thống nhắc lại lập trường chính thức lâu nay rằng Serbia và Ukraine tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ của nhau.
Điểm đáng chú ý hơn trong chuyến thăm nằm ở những diễn biến sau đó. Tại cuộc họp báo chung, ông Vucic thông báo Serbia sẽ mở nhà máy sản xuất thiết bị bay không người lái (UAV) với các đối tác Israel vào tháng 9. Dù không có thỏa thuận quốc phòng Serbia-Ukraine nào được công bố, ông Vucic đã mời ông Zelensky tới dự lễ khai trương, phát tín hiệu về khả năng mở ra một chương mới trong hợp tác giữa hai nước.
Serbia, quốc gia ứng viên EU từ năm 2012, sở hữu một trong những ngành công nghiệp quốc phòng đáng kể nhất Đông Nam Âu, kế thừa nền tảng công nghiệp quân sự của Nam Tư. Ngành này có định hướng xuất khẩu mạnh, với doanh nghiệp nhà nước Yugoimport SDPR giữ vai trò chủ chốt, sản xuất vũ khí bộ binh, tên lửa, đạn pháo và đạn cối, đồng thời ngày càng phát triển năng lực chế tạo máy bay và xe chiến đấu.
Chương mới về quốc phòng?
Nhà máy UAV nói trên sẽ là nhà máy đầu tiên thuộc loại này tại Serbia, được vận hành theo mô hình liên doanh giữa tập đoàn quốc phòng Israel Elbit Systems, nắm 51% cổ phần, và Yugoimport SDPR của Serbia với 49% còn lại, theo một báo cáo trước đó của BIRN. Kyiv Independent chưa thể xác minh thông tin này vì doanh nghiệp chưa xuất hiện trong sổ đăng ký công ty của Serbia.
Quy mô đầu tư chưa được công bố. Đài truyền hình nhà nước Serbia cho biết nhà máy dự kiến sản xuất các UAV tấn công nhỏ, công nghệ cao, nhiều khả năng là mẫu Lanius-X.
Kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine năm 2022, ngành công nghiệp quốc phòng Serbia ngày càng trở thành yếu tố phức tạp trong chính sách cân bằng giữa Moskva và phương Tây của Belgrade.
Tổng thống Vucic nhiều lần khẳng định Serbia không trực tiếp cung cấp vũ khí cho Ukraine. Tuy nhiên, những người am hiểu vấn đề nói với Kyiv Independent rằng đạn dược do Serbia sản xuất đã tới Ukraine thông qua các nước thứ ba.
Belgrade luôn phủ nhận việc trực tiếp cung cấp vũ khí cho Kiev, đồng thời lập luận rằng Serbia không thể kiểm soát điểm đến cuối cùng của những vũ khí được bán hợp pháp cho các nước thứ ba.
Tuy nhiên, năm 2024, tờ Financial Times từng ước tính khoảng 800 triệu euro đạn dược của Serbia đã tới Ukraine thông qua các bên trung gian kể từ khi Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện.
Florian Bieber, giáo sư lịch sử và chính trị Đông Nam Âu tại Đại học Graz, cho rằng không có nhiều quốc gia có khả năng cung cấp cho Ukraine các loại đạn dược theo tiêu chuẩn Liên Xô, và Serbia là một trong số đó. Vì vậy, ông dự đoán đây có thể là vấn đề quan trọng nhất đối với ông Zelensky trong chuyến thăm.
Moskva nhiều lần thể hiện sự không hài lòng. Gần đây nhất, tháng 5/2025, Cơ quan Tình báo Đối ngoại Nga (SVR) cáo buộc ngành công nghiệp quốc phòng Serbia đang tìm cách “bắn sau lưng Nga”, một cách mỉa mai hình ảnh hai nước là “anh em Slav”.
Theo Burazer, Tổng thống Vucic rất coi trọng việc nhấn mạnh Serbia không trực tiếp hỗ trợ Ukraine, bởi cử tri của đảng cầm quyền phần lớn có thiện cảm với Nga.
Ông Vucic từng tạm dừng xuất khẩu vũ khí vào tháng 6/2025 dưới sức ép của Moskva, nhưng sau đó tuyên bố Serbia sẵn sàng bán đạn dược cho các nước EU “ngay cả khi một phần trong số đó cuối cùng đến Ukraine”.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng còn quá sớm để kết luận liệu Serbia và Ukraine có sẵn sàng nâng hợp tác quân sự lên một cấp độ mới hay không. Nếu ông Vucic tiếp tục xa rời Nga, khả năng này có thể xảy ra, nhưng hiện chuyến thăm của ông Zelensky vẫn chủ yếu mang tính biểu tượng.
Belgrade được gì từ chuyến thăm?
Chuyến thăm của Tổng thống Zelensky diễn ra vào thời điểm đặc biệt khó khăn đối với ông Vucic trên chính trường trong nước.
Serbia đang đối mặt với phong trào phản đối chính phủ kéo dài lớn nhất trong nhiều năm, bắt đầu sau vụ mái che bằng bê tông tại nhà ga đường sắt ở Novi Sad sập khiến 16 người thiệt mạng hồi tháng 11/2024.
Phong trào ban đầu do sinh viên dẫn dắt sau đó phát triển thành thách thức rộng lớn hơn đối với chính quyền Vucic. Tháng 6, hàng chục nghìn người biểu tình trên khắp Serbia yêu cầu tổ chức bầu cử sớm. Tổng thống Serbia gần đây cũng cho biết ông dự định rời chức vụ trước khi kết thúc nhiệm kỳ.
Brussels cũng đồng thời gia tăng chỉ trích Belgrade. Ủy ban châu Âu cho rằng tiến trình cải cách tại Serbia đã chậm lại đáng kể và kêu gọi nước này đảo ngược tình trạng thụt lùi về tự do ngôn luận. Đầu năm nay, EU đình chỉ các khoản thanh toán cho Serbia liên quan đến những thay đổi gây tranh cãi trong hệ thống tư pháp nước này.
Việc Serbia hướng tới bầu cử sớm khiến thời điểm chuyến thăm của ông Zelensky càng đáng chú ý, theo Burazer. Ông cho rằng Tổng thống Vucic đã thành công trong việc theo đuổi chiến lược “một chính sách ở trong nước và một chính sách khác ở phương Tây”. Chuyến thăm của ông Zelensky là một phần trong chiến lược có thể gây ít tranh cãi trong nước nhưng mang lại lợi ích đáng kể ở phương Tây.
Một trong những lợi ích đó có thể là thúc đẩy tiến trình gia nhập EU vốn đang đình trệ của Serbia.
Việc mở Chương 3 trong các cuộc đàm phán gia nhập EU sẽ chưa đưa Serbia tiến gần tới tư cách thành viên, nhưng có thể làm suy yếu một trong những luận điểm chủ yếu của phe đối lập - theo nhận định của chuyên gia Burazer.
Trong khi đó, giáo sư Bieber cũng cho rằng đây là một phần trong tính toán của ông Vucic. Trong bối cảnh sức ép trong nước gia tăng và EU giám sát chặt chẽ hơn, nhà lãnh đạo Serbia muốn khiến mình trở nên “không thể thiếu” đối với phương Tây.
Serbia hiện vẫn là một trong số ít quốc gia châu Âu tiếp tục mua khí đốt của Nga, cho thấy mức độ phụ thuộc đáng kể vào Moskva. Nga cung cấp khoảng 80% tổng lượng khí đốt nhập khẩu của Serbia.
Chuyến thăm cuối cùng vẫn mang lại một kết quả cụ thể: Tổng thống Vucic cam kết Serbia sẽ giúp khôi phục “một thành phố hoặc khu vực nhỏ của Ukraine”, dù chưa công bố chi tiết. Ông Zelensky đã bày tỏ cảm ơn trước sự hỗ trợ này.