Theo hãng tin CNA, hội nghị kéo dài hai ngày, diễn ra nhân dịp kỷ niệm 20 năm thành lập BRICS và là hội nghị đầu tiên với đầy đủ 11 nước thành viên cùng 10 quốc gia đối tác, kết thúc tại New Delhi ngày 13/9 trong bối cảnh cuộc chiến ở Trung Đông đã đặt một số thành viên vào những vị trí đối lập.
BRICS – gồm Brazil, Trung Quốc, Ai Cập, Ethiopia, Ấn Độ, Indonesia, Iran, Nga, Saudi Arabia, Nam Phi và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) – bước vào hội nghị khi những khác biệt trong nội bộ đã hiện rõ trên nhiều phương diện.
Iran và UAE đứng ở hai phía đối lập trong cuộc xung đột rộng hơn, trong khi lực lượng Houthi thân Iran đã tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Saudi Arabia. Xa hơn nữa là những khác biệt giữa Ấn Độ và Trung Quốc, từ tranh chấp biên giới chưa được giải quyết tại Himalaya đến cuộc cạnh tranh về vai trò trong BRICS, khi cả hai đều muốn trở thành tiếng nói hàng đầu của các nước Nam Bán cầu.
Những bất đồng này từng khiến BRICS không thể thống nhất một văn bản hồi tháng 5, khi các ngoại trưởng không tìm được tiếng nói chung về cuộc chiến tại Iran. Trước hội nghị lần này, các cuộc đàm phán kéo dài 4 ngày và tiếp tục đến rạng sáng 12/9, với điểm khó thống nhất nhất là nội dung liên quan Tây Á, hay Trung Đông.
Cuối cùng, các bên vẫn đạt được đồng thuận. Các nhà lãnh đạo BRICS kêu gọi “kiềm chế tối đa” tại Trung Đông nhưng không chỉ rõ bên nào cần thực hiện sự kiềm chế đó. Cách diễn đạt này giúp cả 11 thành viên có thể cùng ký vào văn bản chung mà vẫn giữ nguyên lập trường riêng.
Việc các thành viên có thể cùng thống nhất một văn bản về vấn đề gây chia rẽ sâu sắc nhất cho thấy BRICS vẫn có khả năng tìm kiếm điểm chung. Nhưng cách diễn đạt được tiết chế cũng cho thấy khoảng không để đạt đồng thuận đang ngày càng thu hẹp.
Khả năng kết nối
Những diễn biến đáng chú ý nhất của hội nghị lần này lại diễn ra bên ngoài các phiên họp toàn thể.
Chủ tịch Tập Cận Bình đã không tham dự Hội nghị Cấp cao BRICS gần nhất tại Rio de Janeiro và cũng chưa đến Ấn Độ trong 7 năm. Tại New Delhi, ông có cuộc gặp song phương đầu tiên trên đất Ấn Độ với Thủ tướng Narendra Modi kể từ cuộc đụng độ biên giới gây thương vong năm 2020. Hai nhà lãnh đạo nhất trí rằng Trung Quốc và Ấn Độ nên là đối tác thay vì đối thủ.
Cái bắt tay kéo dài khoảng 20 giây giữa hai nhà lãnh đạo nhanh chóng trở thành hình ảnh được nhắc đến rộng rãi, phần nào cho thấy ý nghĩa của cuộc gặp sau nhiều năm quan hệ Trung - Ấn không mấy nồng ấm.
Bên lề hội nghị, Tổng thống Iran cũng gặp Thái tử Abu Dhabi, đánh dấu cuộc tiếp xúc cấp cao nhất giữa hai bên kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Sau cuộc gặp, cả hai phái đoàn đều đề cập đến khả năng hạ nhiệt căng thẳng. Chưa thể biết những tiếp xúc này sẽ đem lại kết quả cụ thể đến đâu, song ít nhất chúng đã tạo ra một cơ hội đối thoại mà hai chính phủ khó có thể thu xếp thông qua các kênh song phương.
Những cuộc gặp như vậy giữa các quốc gia có xung đột, với lợi ích và mục tiêu rất khác nhau, có thể diễn ra một phần nhờ BRICS đã mở rộng trong những năm gần đây. Saudi Arabia và Iran là một ví dụ. Hai nước vốn là đối thủ lâu năm, dù đã đạt thỏa thuận do Trung Quốc làm trung gian nhằm nối lại quan hệ ngoại giao, nhưng vẫn cùng gia nhập BRICS vào năm 2023.
Theo giới chuyên gia, một tập hợp đa dạng như BRICS khó có thể cùng lên tiếng về mọi vấn đề. Nhưng nhóm có thể đưa những quốc gia có lợi ích cạnh tranh vào cùng một bàn đối thoại.
Giới hạn của sự đồng thuận
Đồng thuận dễ đạt được hơn khi không thành viên nào có lợi ích quá trực tiếp trong kết quả cuối cùng. Điều này thể hiện rõ trong tuyên bố chung, khi những cam kết cụ thể nhất của BRICS tập trung vào lĩnh vực tài chính.
Các nhà lãnh đạo đã khuyến khích Ngân hàng Phát triển Mới (NDB) mở rộng tài trợ bằng đồng nội tệ, giúp các nước đang phát triển giảm rủi ro tỷ giá và gánh nặng nợ khi đồng tiền mất giá. Tuyên bố cũng ghi nhận tiến triển của sáng kiến Bảo lãnh đa phương BRICS, nhằm thu hút vốn tư nhân cho những dự án khó tiếp cận nguồn tài chính.
Quy mô của những nỗ lực này vẫn còn khiêm tốn. Trong một thập niên, NDB đã phê duyệt 139 dự án với tổng trị giá khoảng 43 tỷ USD, trong khi Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á cam kết 69 tỷ USD cho 350 dự án trong cùng thời kỳ. Dù vậy, điều này cho thấy BRICS có thể đóng góp rõ nhất ở việc mở thêm nguồn tài chính cho các nước muốn có lựa chọn ngoài những định chế hiện hữu.
Ngược lại, với các vấn đề chiến tranh và thương mại, tìm được tiếng nói chung đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng.
Iran ký tuyên bố chung, nhưng những gì đạt được tại New Delhi ít hơn hội nghị ở Rio de Janeiro năm 2025, khi BRICS từng lên án các cuộc không kích của Mỹ nhằm vào Iran. Lần này, tuyên bố chỉ bày tỏ “mối quan ngại sâu sắc” về các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự và các cơ sở hạt nhân được IAEA bảo vệ, đồng thời bỏ cụm từ “lên án mạnh mẽ”. Trong bối cảnh UAE, quốc gia từng hứng chịu nhiều cuộc tấn công từ Iran, nay đã trở thành một bên trong cuộc chiến, cách diễn đạt thận trọng hơn là điều dễ hiểu.
Tuyên bố New Delhi cũng không đề cập cuộc chiến ở Ukraine, khác với năm trước.
Về thương mại, tuyên bố bày tỏ quan ngại sâu sắc về các biện pháp áp thuế đơn phương và lên án các biện pháp trừng phạt thứ cấp, nhưng không nêu tên Mỹ. Sự thận trọng này phản ánh thực tế nhiều thành viên BRICS vẫn phải cân bằng quan hệ thương mại và an ninh với Washington, đồng thời không muốn nhóm bị nhìn nhận như một khối chống phương Tây.
Triển vọng trong tương lai
Việc dễ tìm được tiếng nói chung ở những vấn đề ít gây tranh cãi cũng có thể khiến người ta nhìn nhận chưa đầy đủ về một tập hợp như BRICS.
BRICS từng được xem là một lựa chọn thay thế cho trật tự do phương Tây dẫn đầu khi ngày càng nhiều quốc gia bày tỏ mong muốn gia nhập. Nhưng cuộc chiến tại Iran cũng bộc lộ những giới hạn của nhóm. Việc hội nghị lần này vẫn đạt được tuyên bố chung, bất chấp những khác biệt rõ rệt giữa các thành viên, cho thấy BRICS vẫn có khả năng tìm kiếm đồng thuận. Dẫu vậy, việc né tránh những vấn đề gây chia rẽ cũng khiến nhóm khó tránh khỏi chỉ trích rằng đây chỉ là một diễn đàn thảo luận.
Bất chấp những đe dọa áp thuế của Tổng thống Mỹ Donald Trump đối với các nước bị cho là ngả về BRICS, sự quan tâm tới việc gia nhập vẫn được duy trì. Sức hút của nhóm nằm ở khả năng tiếp cận thị trường, các nguồn tài chính thay thế và cơ hội tham gia vào quá trình định hình các quy tắc trong tương lai, hơn là việc các thành viên phải cùng đứng về một phía.
Với một tập hợp đa dạng và tìm kiếm sự đồng thuận, mở rộng luôn là con dao hai lưỡi. Việc kết nạp thêm thành viên sẽ làm tăng trọng lượng của BRICS, vốn đã chiếm hơn 40% tổng sản lượng kinh tế toàn cầu, nhưng đồng thời khiến việc tìm kiếm tiếng nói chung khó khăn hơn. Hội nghị tại New Delhi cho thấy khoảng không dành cho sự đồng thuận đã khá hẹp.
Trung Quốc sẽ đảm nhiệm cương vị Chủ tịch BRICS vào năm 2027. Với nền kinh tế lớn nhất trong nhóm và là nước nhất quán ủng hộ mở rộng BRICS, Bắc Kinh có nhiều điều kiện để thúc đẩy mục tiêu mà Chủ tịch Tập Cận Bình từng mô tả là tăng cường đoàn kết giữa các nền kinh tế mới nổi và các nước đang phát triển.
Khi BRICS bước vào thập niên thứ ba, vấn đề không còn nằm ở việc các thành viên có thể tìm được tiếng nói chung đến đâu, mà ở chỗ một tập hợp vốn dựa trên khả năng dung hòa khác biệt có thể biến sự đồng thuận thành những kết quả cụ thể đến mức nào.
