Kết quả hội nghị không chỉ cho thấy vai trò điều phối mềm dẻo, linh hoạt của nước chủ nhà Ấn Độ mà còn phản ánh sức nặng ngày càng lớn của nhóm các nước phương Nam toàn cầu trong việc góp phần cùng định hình trật tự thế giới.
Trả lời phỏng vấn của phóng viên TTXVN tại New Delhi về kết quả của Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 18, ông S.D. Pradhan - cựu Phó Cố vấn An ninh Quốc gia Ấn Độ - nhận định Hội nghị BRICS lần thứ 18 có thể xem là một thắng lợi ngoại giao đối với cả nước Chủ tịch Ấn Độ và khối BRICS. Hội nghị phản ánh sức mạnh ngày càng tăng và sức lan tỏa sâu rộng của khối trên phạm vi toàn cầu, bất chấp những thách thức nảy sinh khi quy mô thành viên ngày càng mở rộng.
Điểm nổi bật nhất là các thành viên, dù tồn tại nhiều khác biệt về lợi ích và quan điểm, nhưng cuối cùng vẫn tìm được tiếng nói chung trên những nguyên tắc căn bản về hòa bình và ổn định. Hội nghị khẳng định đối thoại và ngoại giao là con đường duy nhất để giải quyết tranh chấp, đồng thời thống nhất lên án chủ nghĩa khủng bố dưới mọi hình thức. Tuyên bố chung cũng lên án mạnh mẽ vụ tấn công tại Pahalgam.
Cũng theo cựu Phó Cố vấn An ninh Quốc gia S.D. Pradhan, việc giữ được sự gắn kết của một BRICS mở rộng đồng thời định hướng khối theo một chương trình nghị sự thực tiễn lấy phương Nam toàn cầu làm trọng tâm, là một thử thách đặc biệt khó khăn đối với nước Chủ tịch Ấn Độ. Tuy nhiên, New Delhi đã thể hiện năng lực điều phối hiệu quả một tập hợp rất đa dạng, qua đó giúp BRICS duy trì tính gắn kết và thích ứng tốt hơn với những thay đổi của quản trị toàn cầu.
Dung hòa những khác biệt
Theo ông S.D. Pradhan, cách xây dựng Tuyên bố New Delhi cho thấy rõ nghệ thuật cân bằng lợi ích của Ấn Độ. Văn kiện sử dụng cụm từ “kiềm chế tối đa” thay vì chỉ đích danh; đồng thời đưa vào khái niệm “lập trường quốc gia của mỗi bên”, qua đó thừa nhận những khác biệt giữa các thành viên nhưng vẫn tạo cơ sở để đạt đồng thuận trên các nguyên tắc chung.
Đối với cuộc xung đột Nga - Ukraine, tuyên bố nhấn mạnh các nguyên tắc giải quyết hòa bình, đối thoại, tham vấn và ngoại giao. Trong vấn đề trừng phạt nhằm vào Nga và Iran, văn kiện sử dụng cụm từ “các biện pháp cưỡng ép đơn phương” và những lệnh trừng phạt không được Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc ủy quyền để lên án những hành động này.
Tương tự, BRICS sử dụng khái niệm “các biện pháp thuế quan và phi thuế quan đơn phương” thay vì trực tiếp quy trách nhiệm cho Mỹ về cuộc khủng hoảng thuế quan. Ngoài ra, Tuyên bố New Delhi cũng bày tỏ quan ngại sâu sắc về “các cuộc tấn công có chủ đích nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự và cơ sở hạt nhân vì mục đích hòa bình”.
Tuy nhiên, theo chuyên gia này, sự thận trọng về ngôn từ không đồng nghĩa với việc BRICS né tránh mọi vấn đề nhạy cảm. Tuyên bố đã trực tiếp lên án vụ tấn công khủng bố tại Pahalgam và tái khẳng định lập trường không khoan nhượng với chủ nghĩa khủng bố. Bên cạnh đó, BRICS cũng thể hiện lập trường rõ ràng hơn về vấn đề Palestine và Dải Gaza khi kêu gọi duy trì lệnh ngừng bắn, bảo đảm tiếp cận nhân đạo không bị cản trở, phản đối cưỡng bức di dời và tôn trọng quyền của người dân Palestine.
Những thắng lợi của nước chủ nhà
Đánh giá tổng thể kết quả hội nghị, chuyên gia S.D. Pradhan cho rằng Ấn Độ đã đạt được 5 thắng lợi nổi bật. Trước hết, New Delhi đã dung hòa thành công lợi ích của 11 nước thành viên có những khác biệt chiến lược rất lớn, từ quan hệ Trung Quốc-Ấn Độ, Nga-phương Tây đến Iran-các quốc gia Vùng Vịnh; từ những nước muốn thúc đẩy phi USD đến các nền kinh tế hội nhập sâu rộng vào hệ thống tài chính phương Tây; cũng như những lập trường khác biệt sâu sắc về Ukraine và Tây Á.
Theo chuyên gia trên, thành tựu lớn nhất của Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần này, vì thế, không chỉ nằm ở những gì các thành viên đã nhất trí, mà quan trọng hơn là 11 quốc gia với những lợi ích địa chính trị khác biệt, đôi khi đối lập, vẫn có thể đi đến một tuyên bố chung. Ấn Độ đã duy trì được đồng thuận mà không làm triệt tiêu những khác biệt vốn có giữa các thành viên.
Thắng lợi thứ hai là Ấn Độ đã giữ BRICS tiếp tục là một diễn đàn của các nước phương Nam toàn cầu, duy trì cách tiếp cận cân bằng. Tuyên bố New Delhi kêu gọi cải cách quản trị toàn cầu, tăng tiếng nói của các nước đang phát triển nhưng không định hình BRICS thành một liên minh quân sự hay ý thức hệ. Khối tiếp tục đề cao Liên hợp quốc và chủ nghĩa đa phương, đồng thời phản đối việc “vũ khí hóa” công nghệ và khoáng sản thiết yếu.
Thắng lợi thứ ba là củng cố chương trình nghị sự của phương Nam toàn cầu. Tuyên bố New Delhi yêu cầu tăng cường đại diện cho các nền kinh tế mới nổi và các nước đang phát triển trong những thể chế ra quyết định toàn cầu, đồng thời thúc đẩy cải tổ cấu trúc tài chính quốc tế. Theo đó, phương Nam toàn cầu cần chuyển từ vị thế thụ động tiếp nhận các quyết sách sang chủ động tham gia định hình trật tự thế giới.
Thứ tư, Hội nghị cho thấy BRICS có thể trở thành một không gian đối thoại ngay cả giữa những quốc gia có khác biệt sâu sắc. Bất chấp chia rẽ về Ukraine và Tây Á, hội nghị không rơi vào bế tắc. Các cuộc tiếp xúc giữa Tổng thống Iran với giới lãnh đạo Saudi Arabia (Arập Xêút) và Các tiểu vương quốc Arập thống nhất (UAE) bên lề hội nghị nằm trong những nỗ lực rộng lớn hơn nhằm giảm căng thẳng khu vực.
Theo chuyên gia S.D. Pradhan, việc Iran, Saudi Arabia và UAE cùng hiện diện trong BRICS cho thấy khối có thể tạo ra một không gian ngoại giao để các quốc gia có toan tính chiến lược khác nhau duy trì đối thoại mà chưa cần giải quyết ngay mọi bất đồng căn bản. Việc 3 nước chấp thuận ngôn từ thỏa hiệp và duy trì các kênh ngoại giao là một kết quả thực chất, đồng thời phản ánh vai trò cầu nối ngày càng rõ của Ấn Độ trong phương Nam toàn cầu.
Thắng lợi cuối cùng là việc nước chủ nhà Ấn Độ đã xây dựng được một chương trình nghị sự mang tính thực tiễn. Các nội dung từ kinh tế số, trí tuệ nhân tạo (AI), hợp tác tài chính, thương mại đến phát triển bền vững, năng lượng, chuỗi cung ứng trọng yếu, y tế, nông nghiệp, an ninh lương thực, biến đổi khí hậu, khoa học và công nghệ đều gắn trực tiếp với những động lực tăng trưởng trong tương lai.
Tuy nhiên, cựu Phó Cố vấn An ninh Quốc gia của Ấn Độ cũng lưu ý phép thử thực sự đối với BRICS chỉ bắt đầu sau khi hội nghị kết thúc. Uy tín tương lai của khối sẽ phụ thuộc vào khả năng chuyển hóa sức nặng kinh tế và nhân khẩu học ngày càng lớn thành các cơ chế hoạt động hiệu quả và những lợi ích cụ thể cho các thành viên cũng như phương Nam toàn cầu. Như Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi nhấn mạnh, kết quả cụ thể mới là điều kiện quyết định thành công của BRICS.
Phương Nam toàn cầu muốn tham gia xây dựng “luật chơi”
Theo chuyên gia S.D. Pradhan, thông điệp lớn nhất từ Hội nghị New Delhi là phương Nam toàn cầu muốn trực tiếp tham gia quá trình xây dựng "luật chơi" chung. Tuy nhiên, Ấn Độ đã nhấn mạnh rằng sự thay đổi đó cần hướng tới một thế giới đa cực hơn, chứ không phải tạo ra những đường phân chia mới giữa các khối đối đầu.
Hội nghị trước hết cho thấy trật tự quốc tế đang vận động ngày càng rõ theo hướng đa cực. Các nước phương Nam toàn cầu không còn chỉ thụ động tiếp nhận những quyết định do một số ít cường quốc chi phối. Nhưng đa cực không đồng nghĩa với “chống phương Tây”. BRICS không tự định hình thành một liên minh quân sự hay ý thức hệ chống Mỹ và châu Âu, mà chỉ đưa ra yêu cầu rõ ràng về việc tăng cường tiếng nói của các nước đang phát triển trong các thể chế toàn cầu.
Một thông điệp quan trọng khác là phương Nam toàn cầu muốn những cải cách thực chất. Các thể chế hình thành từ thế kỷ XX, trong đó có LHQ, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB) và cấu trúc tài chính quốc tế… cần phản ánh đúng hơn thực tế kinh tế và nhân khẩu học của thế kỷ XXI.
Hội nghị cũng chứng minh rằng bất đồng không nhất thiết cản trở hợp tác. Các quốc gia không cần đồng thuận về mọi vấn đề mới có thể hợp tác trong những lĩnh vực có lợi ích tương đồng. Đồng thời, BRICS nhấn mạnh không nên để khác biệt phát triển thành tranh chấp.
Cùng với đó, an ninh kinh tế và công nghệ đang trở thành một bộ phận ngày càng quan trọng của an ninh chiến lược. Tổn thương kinh tế, phụ thuộc công nghệ và đứt gãy chuỗi cung ứng có thể gây ra những hệ quả chiến lược tương đương các mối đe dọa quân sự truyền thống.
Cuối cùng, hội nghị tiếp tục làm nổi bật vai trò cầu nối mà Ấn Độ theo đuổi. New Delhi đang đồng thời can dự với BRICS, G20, nhóm Bộ tứ (Quad), Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và các đối tác phương Tây. Theo chuyên gia S.D. Pradhan, tự chủ chiến lược chính là khả năng hợp tác linh hoạt với nhiều nhóm quốc gia dựa trên lợi ích tương đồng.
