Theo truyền thông Qatar ngày 17/11, Tổng thống Mỹ Donald Trump phát tín hiệu rằng Mỹ không vội chấm dứt cuộc chiến với Iran. Ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social vào cuối tuần trước: “Chúng ta không cần thỏa thuận với Iran. Những ngày đó đã qua từ lâu. Chúng ta giữ tiền của họ, hàng trăm tỷ USD và chúng ta đã kiểm soát eo biển của họ!”, ám chỉ eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, trong những ngày gần đây, ông Trump liên tục đưa ra những tín hiệu trái chiều. Đầu tuần trước, ông tuyên bố cuộc chiến về cơ bản đã kết thúc về mặt quân sự, song nói thêm rằng ông sẽ không ngần ngại nối lại các cuộc không kích nếu hoạt động ngoại giao thất bại.
Những thông điệp thiếu nhất quán của ông Trump được đưa ra trong bối cảnh đảng Cộng hòa của ông chịu thất bại nặng nề trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11.
Trong khi đó, Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho rằng nguyên nhân là cuộc chiến Mỹ - Israel nhằm vào Iran không được lòng người dân Mỹ cùng những hệ lụy kinh tế của cuộc chiến, đặc biệt là giá nhiên liệu tăng vọt.
Yêu cầu của Mỹ và Iran
Các nhà quan sát cho rằng những thông điệp trái chiều của ông Trump và những phát biểu chỉ trích cuộc chiến của ông Vance cho thấy bất đồng trong nội bộ đảng Cộng hòa, khi ít nhất một bộ phận trong chính quyền Mỹ tỏ ra sẵn sàng để xung đột tiếp diễn mà không giải quyết dứt điểm.
Điều này có thể đồng nghĩa với việc Mỹ duy trì lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran và tiếp tục áp đặt các biện pháp trừng phạt nước này. Đây đều là những lằn ranh đỏ đối với Iran. Iran nhiều lần tuyên bố sẽ không mở lại eo biển Hormuz hoặc nối lại các cuộc đàm phán hòa bình cho đến khi những biện pháp trên được dỡ bỏ, cùng với một số yêu cầu khác.
Ngày 9/11, Tổng thống Masoud Pezeshkian cho biết Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei đã chỉ thị các quan chức chấm dứt tình trạng “không chiến tranh cũng không hòa bình”. Ông Pezeshkian nhấn mạnh Iran sẵn sàng đàm phán nhưng sẽ không nhượng bộ trước sức ép.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, trưởng đoàn đàm phán của nước này, nhấn mạnh rằng “quả bóng hiện nằm trong sân của Mỹ”, với hai lựa chọn là chấp nhận các điều kiện để tiến hành đàm phán hoặc tiếp tục chiến tranh.
Xung đột đóng băng là gì?
Thuật ngữ này không có định nghĩa pháp lý chặt chẽ. Nhìn chung, đây là cách gọi cuộc xung đột trong đó các hoạt động giao tranh quy mô lớn đã chấm dứt hoặc giảm mạnh, nhưng chưa đạt được thỏa thuận hòa bình hay giải pháp chính trị. Những vấn đề dẫn đến chiến tranh vẫn chưa được giải quyết.
Khi đó, các tuyến đầu hoặc tương quan kiểm soát lãnh thổ dần trở thành thực tế trên thực địa. Trong trường hợp này, Mỹ phong tỏa các cảng của Iran, còn Iran tấn công những tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz mà nước này cho là chưa được cấp phép, hoặc phóng tên lửa nhằm vào các cơ sở của Mỹ tại các quốc gia láng giềng.
Hai bên duy trì lực lượng tại chỗ, thường được ngăn cách bởi một đường ranh giới ngừng bắn hoặc vùng đệm. Các bên có thể đạt được thỏa thuận đình chiến hoặc một loạt thỏa thuận ngừng bắn mà không chính thức chấm dứt tình trạng thù địch. Bản ghi nhớ được ký tại Islamabad (Pakistan) hồi tháng 6 là một ví dụ. Thỏa thuận này đã đổ vỡ chỉ sau vài tuần.
Cụm từ “chiến tranh đóng băng” trở nên phổ biến trong những năm 1990 và 2000. Những trường hợp này bao gồm Transnistria thuộc Moldova, Abkhazia và Nam Ossetia thuộc Gruzia, cùng Nagorno-Karabakh.
Cuộc xung đột đóng băng không đồng nghĩa với hòa bình. Các cuộc đụng độ nhỏ, phong tỏa, chiến tranh kinh tế và những đợt leo thang căng thẳng định kỳ vẫn thường xuyên xảy ra. Đặc điểm cốt lõi là không bên nào có thể áp đặt kết cục mang tính quyết định, đồng thời cũng không bên nào sẵn sàng đưa ra những nhượng bộ cần thiết để đạt được hòa bình lâu dài.
Cuộc chiến Mỹ - Israel và Iran có thể trở thành ‘cuộc chiến đóng băng’?
Cuộc chiến bắt đầu vào tháng 2, khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran. Các cuộc đàm phán tại Pakistan hồi tháng 4 đã dẫn đến việc ký kết một bản ghi nhớ vào tháng 6, giúp tạm dừng giao tranh và trong một thời gian ngắn dỡ bỏ lệnh phong tỏa của Mỹ. Tuy nhiên, thỏa thuận ngừng bắn nhanh chóng sụp đổ, chủ yếu do bất đồng về quyền kiểm soát eo biển Hormuz. Washington sau đó tái áp đặt lệnh phong tỏa hải quân từ ngày 14/7.
Ông Muhanad Seloom, Phó Giáo sư tại Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, nhận định: “Xét về mặt ngoại giao, chúng ta đã ở trong tình trạng đó và thực tế đã như vậy kể từ tháng 7, khi bản ghi nhớ hồi tháng 6 đổ vỡ”.
Tuy nhiên, ông cho rằng việc sử dụng thuật ngữ “đóng băng” để mô tả cuộc xung đột này là chưa thực sự phù hợp, bởi Mỹ vẫn đang phong tỏa Iran, các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền quanh eo biển Hormuz diễn ra với tần suất hơn một vụ mỗi ngày và hai bên vẫn tiến hành các cuộc tấn công lẫn nhau.
Mỹ đã tiến hành một số cuộc tấn công hạn chế, trong đó có các đòn đánh nhằm vào hệ thống phòng không của Iran trên đảo Qeshm. Iran cũng tấn công các tàu chở dầu sử dụng những tuyến đường chưa được cấp phép tại eo biển Hormuz.
Theo công ty tình báo thương mại Kpler, chỉ có 5 tàu chở hàng hóa đi qua eo biển này trong ngày 7/11 và không có tàu nào đi qua vào ngày hôm sau, bất chấp tuyên bố của Mỹ về việc hộ tống tàu thuyền qua eo biển.
Ông Seloom bình luận: “Cuộc chiến đã thay đổi hình thái, từ một chiến dịch không kích thành một cuộc vây hãm. Các cuộc vây hãm kết thúc khi bên bị vây hoặc sụp đổ, hoặc tìm được cách phá vây”.
Lịch sử nói gì về các cuộc xung đột đóng băng?
Những cuộc xung đột đóng băng trước đây cho thấy tình trạng bế tắc như vậy có thể kéo dài hàng chục năm.
Một ví dụ điển hình là bán đảo Triều Tiên. Chiến tranh Triều Tiên kết thúc bằng thỏa thuận đình chiến vào tháng 7/1953, nhưng không có hiệp ước hòa bình nào được ký kết sau đó. Hơn 70 năm trôi qua, hai miền Triều Tiên về mặt kỹ thuật vẫn trong tình trạng chiến tranh, bị chia cắt bởi Khu phi quân sự (DMZ) được tăng cường phòng thủ nghiêm ngặt.
Miền Đông Ukraine là một ví dụ gần đây hơn và có tính bất ổn cao hơn. Sau khi Nga sáp nhập Crimea năm 2014, giao tranh bùng phát tại vùng Donbass ở miền Đông Ukraine giữa lực lượng Ukraine và các lực lượng được Nga hậu thuẫn. Các thỏa thuận Minsk giúp thiết lập những lệnh ngừng bắn nhưng không mang lại giải pháp chính trị. Trong gần 8 năm, tiền tuyến hầu như không thay đổi, dù các cuộc pháo kích vẫn tiếp diễn. Tình trạng đóng băng này chấm dứt vào tháng 2/2022, khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine.
Các nhà phân tích cho rằng những tình trạng bế tắc về lãnh thổ như tại bán đảo Triều Tiên hay trong xung đột Nga - Ukraine không phải là hình mẫu phù hợp để so sánh với cuộc chiến Mỹ - Israel nhằm vào Iran.
Cuộc chiến đóng băng tại Iran sẽ khác như thế nào?
Phần lớn các cuộc xung đột đóng băng xoay quanh những tranh chấp lãnh thổ và một đường ranh giới tiếp xúc cố định. Trong khi đó, cuộc đối đầu Mỹ - Iran lại diễn ra trên các tuyến hàng hải quốc tế, thông qua các cơ chế trừng phạt và trên thị trường năng lượng.
Điều này khiến việc duy trì trạng thái xung đột đóng băng ổn định trở nên khó khăn hơn. Mỗi cuộc tấn công nhằm vào tàu chở dầu đều tiềm ẩn nguy cơ leo thang trên diện rộng. Cuộc chiến đóng băng trong trường hợp này có thể ít giống tình trạng yên ắng tại Khu phi quân sự trên bán đảo Triều Tiên mà giống tình hình ở vùng Donbas của Ukraine trước năm 2022 hơn.
Ông Abdulrazaq cho rằng kinh tế toàn cầu không thể mãi chịu đựng cuộc xung đột đóng băng tại eo biển có tầm quan trọng sống còn như vậy. Việc đa dạng hóa các tuyến thương mại cũng đòi hỏi thời gian và chi phí. Theo ông, cả hai bên đều đang chịu sức ép về thời gian xét trên phương diện kinh tế.
Các quốc gia vùng Vịnh, doanh nghiệp vận tải biển và những nước nhập khẩu năng lượng đều chịu tác động từ tình hình này. Điều đó khiến các bên trung gian như Qatar và Pakistan có lợi ích lớn trong việc phá vỡ thế bế tắc.
Hiện tại, cả Washington và Tehran đều khẳng định thời gian đang đứng về phía mình. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy các cuộc xung đột đóng băng thường kéo dài hơn cả nhiệm kỳ của những nhà lãnh đạo gây ra tình trạng bế tắc đó.