Từ sáng sớm, khu vực lấy mẫu được bố trí riêng trong lều dã chiến. Hồ sơ, dụng cụ chuyên môn, vật tư bảo hộ và dung dịch sát khuẩn được chuẩn bị đầy đủ. Trước khi mở từng phần mộ, lực lượng làm nhiệm vụ kiểm tra thông tin, mã hóa trường hợp và thống nhất quy trình nhằm bảo đảm mẫu được thu nhận chính xác, không nhầm lẫn hoặc nhiễm chéo.
Để hiểu hơn về những công việc thầm lặng của các bác sĩ, phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với bác sĩ Dương Thị Thảo My về công việc đặc biệt ý nghĩa này.
Để bảo đảm độ chính xác trong quá trình lấy mẫu hài cốt liệt sĩ, yêu cầu quan trọng nhất tại hiện trường là gì, thưa bác sĩ?
Yêu cầu đầu tiên là thông tin của từng phần mộ phải được số hóa chính xác. Mỗi ngôi mộ có một mã số riêng, tương ứng với mã của mẫu hài cốt được lấy từ chính ngôi mộ đó. Trước khi thực hiện, chúng tôi phải đối chiếu hồ sơ, kiểm tra lại thông tin và chuẩn bị đầy đủ dụng cụ chuyên môn.
Quá trình lấy mẫu gần như không có chỗ cho sự vội vàng. Từng trường hợp phải được ghi nhận, đánh dấu và kiểm tra cẩn thận. Chỉ một sai sót nhỏ trong khâu mã hóa, ghi chép hoặc bảo quản cũng có thể ảnh hưởng đến việc giám định và đối chiếu ADN sau này.
Bên cạnh đó, việc phòng ngừa nhiễm chéo được đặt lên hàng đầu. Tất cả những người vào lều lấy mẫu đều phải mặc trang phục bảo hộ, đeo khẩu trang, găng tay và tuân thủ quy trình sát khuẩn. Chúng tôi phải hạn chế tối đa khả năng mẫu sinh học từ người sống ảnh hưởng đến mẫu hài cốt. Dụng cụ lấy mẫu cũng được quản lý chặt chẽ, bảo đảm an toàn và chính xác trong từng thao tác.
Các bác sĩ lựa chọn mẫu như thế nào để phục vụ giám định ADN và đâu là khó khăn lớn nhất trong quá trình này?
Khi tiểu sành được đưa lên, bác sĩ pháp y sẽ trực tiếp kiểm tra hiện trạng, quan sát kỹ những thành phần còn lại và lựa chọn mẫu phù hợp. Đối với giám định ADN, răng thường là lựa chọn ưu tiên hàng đầu, đặc biệt là phần chân răng. Nếu không tìm được răng, chúng tôi ưu tiên lấy xương ống hoặc xương dài. Xương dẹt chỉ được lựa chọn khi không còn mẫu phù hợp hơn.
Khó khăn lớn nhất xuất hiện ở những phần mộ đã được chôn cất quá lâu. Theo thời gian, xương có thể bị mủn, trong khi răng rơi rụng hoặc thất lạc trong đất. Có những trường hợp, cán bộ làm nhiệm vụ phải kiểm tra rất kỹ từng khối đất để tìm một chiếc răng hoặc mảnh xương nhỏ có khả năng phục vụ giám định.
Mỗi mẫu sau khi được lựa chọn đều được lấy bằng dụng cụ chuyên dụng, đánh dấu, ghi mã và bảo quản riêng biệt. Công việc phải tiến hành chậm rãi, tỉ mỉ, bởi chất lượng mẫu ban đầu có ý nghĩa quan trọng đối với các bước phân tích tiếp theo. Mục tiêu là thu nhận được mẫu phù hợp nhất nhưng vẫn bảo đảm sự nguyên vẹn và trang nghiêm của phần mộ.
Điều gì để lại ấn tượng sâu sắc nhất với bác sĩ trong những lần trực tiếp lấy mẫu hài cốt liệt sĩ là gì, thưa chị?
Điều khiến tôi nhớ nhất là những di vật còn lại trong các phần mộ. Có những ngôi mộ vẫn lưu giữ đồ dùng cá nhân hoặc một số hiện vật đặc biệt. Mỗi lần nhìn thấy những di vật ấy, tôi cảm nhận rõ hơn về sự hy sinh, cống hiến của các anh hùng liệt sĩ đối với đất nước.
Trong quá trình làm việc, chúng tôi luôn ý thức rằng phía sau mỗi mẫu hài cốt là một con người, một cuộc đời và một gia đình đã chờ đợi thông tin trong nhiều năm. Vì vậy, dù phải lặp lại rất nhiều thao tác, mỗi trường hợp đều được thực hiện với sự cẩn trọng và trách nhiệm như lần đầu tiên.
Sau khi thu nhận, mẫu hài cốt được đóng gói, ghi mã, niêm phong và kiểm tra lại thông tin trước khi bàn giao cho đơn vị chuyên môn. Phần mộ sau đó được hoàn trả, chỉnh trang. Các bác sĩ tiếp tục rà soát hồ sơ, kiểm đếm số lượng mẫu và hoàn thiện thủ tục tại hiện trường. Chúng tôi luôn mong mỗi mẫu được lấy đúng, ghi đúng và bàn giao chính xác sẽ góp thêm một cơ sở để xác định danh tính, đưa tên tuổi liệt sĩ trở về với gia đình.
Là một bác sĩ trẻ, chị nhìn nhận như thế nào về ý nghĩa của công việc trong chiến dịch 500 ngày đêm xác định danh tính liệt sĩ?
Đây là công việc rất ý nghĩa, thể hiện lòng biết ơn đối với các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì đất nước và hòa bình của dân tộc. Tôi cảm thấy tự hào khi được góp sức vào chiến dịch. Đây không chỉ là nhiệm vụ của một đơn vị mà còn là mong muốn được cống hiến của rất nhiều người dân Việt Nam.
Công việc pháp y vất vả và vẫn còn chịu một số định kiến, nhất là đối với phụ nữ. Bố mẹ tôi có lúc chưa thực sự yên tâm. Tuy nhiên, tôi luôn nghĩ làm pháp y cũng là một cách đi tìm công lý cho những người đã mất. Vì vậy, tôi không ngại ngùng mà luôn trân trọng và tự hào về nghề nghiệp của mình.
Trong chiến dịch 500 ngày đêm, các bác sĩ pháp y sẽ còn đi qua nhiều nghĩa trang, tiếp cận nhiều phần mộ và thực hiện hàng nghìn thao tác tưởng như giống nhau. Nhưng mỗi mẫu hài cốt là một trường hợp riêng, gắn với niềm mong mỏi của một gia đình. Đích đến lớn nhất của chúng tôi là từ những mẫu nhỏ được đưa lên khỏi lòng đất, sẽ có thêm nhiều liệt sĩ được xác định danh tính và những phần mộ được gọi đúng tên.
Xin cảm ơn chị!
