Điều kiện mới của Iran
Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohsen Rezaei vào ngày 19/9 đã công bố loạt điều kiện mới để nối lại đàm phán với Mỹ. Trong cuộc trả lời phỏng vấn độc quyền với Al Jazeera, ông Rezaei cho biết Iran đã chuyển các điều kiện tới Mỹ thông qua Qatar, đồng thời nhấn mạnh rằng Tehran hiện đã có nhiều kinh nghiệm trận mạc hơn so với 40 ngày đầu của cuộc chiến, bắt đầu vào cuối tháng 2 sau các cuộc không kích chung của Mỹ và Israel nhằm vào Iran.
Mặc dù giao tranh quy mô lớn đã tạm lắng trong nhiều tháng qua, hai bên vẫn còn cách rất xa viễn cảnh hòa bình.
Bản ghi nhớ (MoU) có thời hạn 60 ngày được ký kết giữa Mỹ và Iran vào ngày 17/6 đã hết hiệu lực vào tháng trước. Kể từ đó, các vụ tấn công đã gia tăng, đặc biệt là tại khu vực eo biển Hormuz và vùng lân cận trong khi Mỹ vẫn duy trì lệnh phong tỏa đối với các cảng biển phía Nam của Iran.
Tình trạng leo thang các vụ tấn công nhắm vào tàu chở dầu khi đi qua eo biển Hormuz, cùng với việc lực lượng Houthi kiểm soát hiệu quả tuyến đường qua Biển Đỏ vốn được Saudi Arabia sử dụng để xuất khẩu dầu, đã đẩy giá dầu vượt mốc 100 USD trong những tuần gần đây.
Al Jazeera nhận định những phát biểu của ông Rezaei là một phần trong “thông điệp hai mặt, hai chiều” mà Iran duy trì trong suốt cuộc xung đột, vừa để ngỏ khả năng ngoại giao, vừa tiếp tục chuẩn bị cho chiến tranh.
Vậy những điều kiện mới nhất của Iran khác gì so với MoU hồi tháng 6?
Ông Rezaei nói với Al Jazeera rằng Iran đã yêu cầu chấm dứt chiến tranh trên tất cả các mặt trận, đặc biệt là tại Liban. Bên cạnh đó, giải phóng hàng tỷ USD tiền của Iran đang bị phong tỏa, chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, Mỹ ngừng can dự vào công việc nội bộ của Iran. Hơn nữa, theo Iran, Mỹ cần chấm dứt hợp tác với “những lực lượng chống lại cuộc cách mạng của chúng tôi” và dừng mọi cuộc tấn công nhằm vào lãnh thổ Iran.
“Washington có lợi ích trong việc chấp nhận những điều kiện này. Những lời cảnh báo của Tổng thống Donald Trump sẽ không mang lại bất kỳ kết quả nào. Chúng tôi đã sẵn sàng cho một cuộc chiến mang tính quyết định”, ông Rezaei khẳng định.
Sáng 20/9, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf đã tái khẳng định lập trường của Tehran về eo biển Hormuz, tuyên bố rằng tuyến đường thủy huyết mạch này sẽ đóng băng cho đến khi Mỹ thực hiện các cam kết của mình. "Chừng nào các điều kiện này chưa được đáp ứng, quyền lợi chính đáng của dân tộc Iran chưa được công nhận và cam kết của Mỹ chưa được thực hiện, thì sẽ không có cơ hội nào để quay lại trạng thái đàm phán trước đây hay mở cửa trở lại eo biển Hormuz", ông Ghalibaf nói.
Loạt điều kiện mới nhất của Iran có những điểm tương đồng với các yêu cầu trong bản ghi nhớ được ký kết vào tháng 6. Thỏa thuận đó cũng bao gồm việc chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận, trong đó có Liban; tôn trọng chủ quyền của mỗi bên và không can thiệp vào công việc nội bộ; chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân từ cả hai phía; cũng như giải phóng các khoản tiền bị phong tỏa của Iran.
Bản ghi nhớ cũng đề xuất kế hoạch tái thiết trị giá 300 tỷ USD do Mỹ hậu thuẫn, đồng thời hai bên thống nhất rằng Iran sẽ không mua sắm hay phát triển vũ khí hạt nhân và Tehran sẽ mở cửa eo biển Hormuz để đảm bảo tàu thuyền qua lại an toàn.
Hơn nữa, còn có nội dung yêu cầu Mỹ phải cấp giấy phép miễn trừ cho việc xuất khẩu dầu thô và các dịch vụ khác của Iran, không áp đặt thêm lệnh trừng phạt mới đối với Iran, cũng như không triển khai thêm lực lượng Mỹ trong khu vực.
Trong cuộc phỏng vấn với Al Jazeera, ông Rezaei đã không đề cập đến vấn đề bồi thường chiến tranh từ phía Mỹ, điều mà Tehran từng yêu cầu trước đây. Theo ông Adel Abdel Ghafar tại Viện Chính sách Chiến lược Australia, mặc dù nội dung các yêu cầu của Iran không có nhiều điểm thực sự mới mẻ, nhưng điều thay đổi lại nằm ở thời điểm và kênh truyền tải các yêu cầu đó.
“Với việc bản ghi nhớ đã đổ bể và ông Rezaei chuyển các điều kiện thông qua Qatar, Iran đang đặt gánh nặng trách nhiệm trở lại vai Washington và thực hiện điều đó một cách công khai để đạt hiệu quả tối đa”, ông Abdel Ghafar phân tích.
Ông giải thích rằng cả hai bên đều đang rơi vào thế bế tắc: Mỹ có khả năng duy trì lệnh phong tỏa hải quân và nắm ưu thế trên không nhưng lại không thể buộc Iran phải đầu hàng. Trong khi đó, dù không thể phá vỡ thế phong tỏa, Iran vẫn nắm giữ đủ đòn bẩy để gây khó khăn cho tất cả các bên.
Ông Abdel Ghafar lưu ý: “Về cơ bản, Iran đang đặt cược rằng tâm lý phản đối cuộc chiến sẽ gia tăng và cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ sẽ làm thay đổi cục diện theo hướng có lợi cho Tehran. Do đó, Iran công khai đưa ra yêu cầu, đồng thời để ông Trump là người đưa ra bước đi tiếp theo”.
Trong cuộc phỏng vấn với Al Jazeera, ông Rezaei đã bác bỏ cáo buộc của Mỹ cho rằng Tehran vi phạm bản ghi nhớ khi tấn công một tàu chở dầu tại eo biển Hormuz. Ông khẳng định hành động của Iran chỉ diễn ra sau khi Mỹ tấn công Bandar Abbas và một trạm giám sát của Iran tại khu vực này.
Ông Rezaei nhấn mạnh rằng mọi thỏa thuận đều cần phải thông qua cơ chế giải quyết tranh chấp đã được thống nhất giữa ông Ghalibaf – trưởng đoàn đàm phán của Iran – và Phó Tổng thống Mỹ JD Vance, cơ chế mà phía Washington đã đơn phương rút khỏi.
Phản ứng từ Mỹ
Về phía Mỹ, nước này vẫn chưa phản hồi các điều kiện mới của Iran. Trong khi đó, ông Rezaei cho biết Iran đang "chờ phía Mỹ chấp nhận và thực hiện" các điều kiện này.
Tuy nhiên, vào ngày 19/9, Mỹ đã cảnh báo công dân nước này tại Iraq, Bahrain, Oman, Saudi Arabia, Iran, Qatar, Liban, Kuwait và Jordan cần đề cao cảnh giác, đồng thời nhận định rằng "tình hình an ninh vẫn diễn biến phức tạp với nguy cơ leo thang bất ngờ".
Nhà Trắng cho biết Tổng thống Mỹ Donald Trump đã rút ngắn chuyến đi nghỉ cuối tuần tại Trại David và trở về Washington, D.C. vào ngày 19/9. Không có lời giải thích nào được đưa ra cho việc trở về sớm này, diễn ra trong bối cảnh giao tranh giữa Saudi Arabia và lực lượng Houthi đang leo thang.
Theo ông Rob Geist Pinfold, giảng viên tại King’s College London (Anh), Tổng thống Trump có thể sẽ cân nhắc nghiêm túc điều kiện từ phía Iran, trong nỗ lực chấm dứt cuộc chiến trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ vào tháng 11.
Tuy nhiên, ông David Des Roches – cựu giám đốc phụ trách các vấn đề về Bán đảo Arab tại Lầu Năm Góc lại cho rằng Washington khó có khả năng coi các điều kiện của Iran là đề xuất nghiêm túc để bắt đầu đàm phán. Tuy nhiên, ông lưu ý rằng việc Iran dường như từ bỏ yêu cầu bồi thường chiến tranh là một dấu hiệu cho thấy có sự chuyển biến.
