Nhà máy điện hạt nhân Bushehr nằm cách thủ đô Tehran, Iran khoảng 1.200km. Ảnh: TASS/TTXVN
Theo truyền thông Singapore, điều đáng chú ý là trong bối cảnh eo biển Hormuz trở thành tâm điểm của những bất đồng giữa các bên, vấn đề hạt nhân lại không còn được nhắc đến nhiều như trước. Trong khi đó, nguy cơ Iran tiến gần hơn tới năng lực hạt nhân từng là một trong những nguyên nhân được Mỹ và Israel viện dẫn để tiến hành các chiến dịch quân sự nhằm vào nước này trong các năm 2025 và 2026.
Trong thời gian qua, Iran nhiều lần khẳng định khả năng tác động tới hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng quan trọng của thế giới. Điều này đồng nghĩa Tehran đang nắm trong tay một công cụ có thể tạo thêm sức nặng trong các cuộc đàm phán với cộng đồng quốc tế, kể cả khi xung đột chấm dứt.
Tuy nhiên, điều khiến giới quan sát quan tâm hơn cả là định hướng lâu dài của chương trình hạt nhân Iran, vốn hiện còn khó dự đoán hơn so với thời điểm trước chiến sự.
Theo nhiều đánh giá, Iran hiện sở hữu khoảng 440 kg urani được làm giàu ở mức 60%, về mặt lý thuyết đủ để chế tạo khoảng 10 đầu đạn hạt nhân nếu tiếp tục được làm giàu lên cấp độ vũ khí.
Mức làm giàu này vượt xa nhu cầu của các chương trình hạt nhân dân sự thông thường, vì vậy luôn thu hút sự quan tâm của cộng đồng quốc tế. Điều đó cũng cho thấy Tehran vẫn duy trì những lựa chọn chiến lược cho tương lai.
Một chương trình phát triển vũ khí hạt nhân không chỉ cần nguyên liệu mà còn phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng, thiết bị và đội ngũ chuyên gia. Các cuộc không kích nhằm vào cơ sở hạt nhân của Iran có thể đã ảnh hưởng đến một phần năng lực kỹ thuật của nước này. Tuy nhiên, như nhận định của nhiều chuyên gia, tri thức và kinh nghiệm tích lũy trong nhiều năm không dễ bị xóa bỏ chỉ bằng các đòn tấn công quân sự.
Một số đánh giá của giới tình báo phương Tây cũng cho rằng ban lãnh đạo mới của Iran có thể có cách tiếp cận khác đối với chương trình hạt nhân so với giai đoạn trước. Ông Andrew Thomas, giảng viên Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Deakin, nhận định điều đó đồng nghĩa, nếu điều kiện cho phép, Iran vẫn có khả năng tiếp tục theo đuổi chương trình hạt nhân trong tương lai, nếu giới lãnh đạo nước này đưa ra quyết định như vậy. Tuy nhiên, khả năng có thể phát triển không đồng nghĩa với việc Iran sẽ lựa chọn con đường đó.
Tàu chiến của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran tại Vịnh Persian, gần Bushehr, Iran. Ảnh: THX/TTXVN
Theo học thuyết răn đe hạt nhân, mục tiêu lớn nhất của việc sở hữu vũ khí hạt nhân không phải để sử dụng, mà nhằm ngăn chặn các đối thủ tiến hành tấn công. Chỉ riêng sự hiện diện của năng lực hạt nhân cũng đủ làm gia tăng đáng kể chi phí và rủi ro đối với bất kỳ bên nào cân nhắc sử dụng vũ lực.
Ông Thomas cho rằng nếu sở hữu vũ khí hạt nhân, Iran về lý thuyết sẽ có thêm dư địa chiến lược trong khu vực, đồng thời tạo ra yếu tố cân bằng mới trong tính toán an ninh của các bên liên quan.
Dù vậy, giới chuyên gia vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau về việc liệu cuộc xung đột hiện nay có khiến vũ khí hạt nhân trở thành lựa chọn cần thiết đối với Tehran hay không.
Có quan điểm cho rằng nếu Iran đã sở hữu đầu đạn hạt nhân, cục diện an ninh khu vực có thể đã diễn biến theo hướng khác. Song cũng có nhận định rằng trong nhiều tháng qua, Iran vẫn duy trì được khả năng ứng phó trước sức ép quân sự mà không cần tới loại vũ khí này.
Đáng chú ý hơn, khả năng gây ảnh hưởng tới hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz được xem là một công cụ răn đe kinh tế đáng kể. Điều này giúp Tehran gia tăng vị thế chiến lược mà chưa nhất thiết phải theo đuổi một chương trình vũ khí hạt nhân hoàn chỉnh.
Một giả thuyết khác cũng được nhiều chuyên gia đặt ra là Iran duy trì kho dự trữ urani làm giàu chủ yếu như một “quân bài” trên bàn đàm phán nhằm tìm kiếm các cam kết về an ninh cũng như tạo điều kiện để từng bước giảm bớt các biện pháp trừng phạt và thúc đẩy hội nhập kinh tế.
Trước khi xung đột bùng phát trong năm nay, Tehran từng phát tín hiệu sẵn sàng giảm mức độ làm giàu urani nếu các biện pháp trừng phạt được nới lỏng. Nội dung này cũng được đề cập trong biên bản ghi nhớ giữa Iran và Mỹ hồi tháng 6 nhằm hướng tới chấm dứt xung đột.
Nhìn tổng thể, theo Giáo sư Thomas, khả năng Iran sở hữu vũ khí hạt nhân trong tương lai không thể hoàn toàn bị loại trừ. Tuy nhiên, nhiều đánh giá được công bố trước đây cũng cho rằng Tehran chưa có dấu hiệu chủ động theo đuổi chương trình chế tạo vũ khí hạt nhân trong suốt nhiều thập niên.
Vậy đâu là hướng đi khả thi để giải quyết vấn đề hạt nhân Iran?
Nhiều chuyên gia cho rằng Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) ký kết năm 2015 từng mang lại một khuôn khổ phù hợp cho mục tiêu này.
Thỏa thuận được hình thành sau nhiều năm đàm phán giữa Iran với năm nước thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc cùng Đức. Trước khi Mỹ rút khỏi JCPOA vào năm 2018, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) nhiều lần xác nhận Iran thực hiện các nghĩa vụ theo thỏa thuận.
Chỉ sau khi JCPOA đổ vỡ và các biện pháp trừng phạt được khôi phục, Iran mới nối lại hoạt động làm giàu uranium ở mức cao hơn.
Về lý thuyết, một giải pháp ngoại giao tương tự vẫn có thể được nối lại. Tuy nhiên, điều này sẽ phụ thuộc vào mức độ nhượng bộ của các bên cũng như khả năng khôi phục lòng tin – yếu tố được xem là nền tảng của mọi tiến trình đàm phán.
Theo các nhà quan sát, các cuộc tiếp xúc gần đây cho thấy vẫn tồn tại dư địa đối thoại, song vấn đề liên quan đến eo biển Hormuz nhiều khả năng sẽ tiếp tục là một trong những nội dung phức tạp nhất.
Quan trọng hơn, việc tái thiết lòng tin sẽ không phải nhiệm vụ dễ dàng. JCPOA là kết quả của nhiều năm đàm phán kiên trì và từng bước xây dựng sự tin cậy giữa các bên. Sau những biến động gần đây, quá trình đó có thể sẽ còn nhiều thách thức, nhất là khi các lực lượng có quan điểm cứng rắn tại Iran đang có tiếng nói lớn hơn trong các quyết định chiến lược của nước này.