Số hóa bắt đầu từ các sạp hàng
Tại nhiều chợ truyền thống ở Thành phố Hồ Chí Minh, bảng mã QR đã trở thành vật dụng quen thuộc bên cạnh cân hàng, máy tính và sổ ghi chép. Người mua chỉ cần quét mã bằng điện thoại để thanh toán, tiểu thương nhận được thông báo giao dịch ngay sau đó. Việc mua bán diễn ra nhanh hơn, giảm tình trạng thiếu tiền lẻ hoặc nhầm lẫn khi trả lại tiền.
Sự thay đổi không chỉ nằm ở phương thức thanh toán. Nhiều tiểu thương đã sử dụng Zalo, Facebook, TikTok để giới thiệu sản phẩm, nhận đơn và giữ liên hệ với khách hàng. Một số người tự quay video, livestream bán hàng rồi giao sản phẩm trong ngày. Những sạp hàng trước đây chủ yếu phục vụ khách đến chợ nay có thể tiếp cận người mua ở nhiều khu vực.
Chị Nguyễn Đan Thuỳ, tiểu thương tại chợ Bến Thành, cho biết thanh toán số giúp việc mua bán thuận tiện, nhất là đối với khách không có sẵn tiền mặt. Việc sử dụng công nghệ còn góp phần xây dựng hình ảnh khu chợ văn minh, hiện đại hơn nhưng vẫn giữ được nét giao thương truyền thống.
Theo chị Thuỳ, khó khăn ban đầu của nhiều tiểu thương là chưa quen thao tác trên điện thoại, lo chuyển nhầm tài khoản hoặc gặp đường dẫn giả. Sau khi được hướng dẫn, phần lớn người bán có thể kiểm tra giao dịch, đối chiếu doanh thu và chủ động xử lý đơn hàng. Tuy nhiên, tiểu thương vẫn cần được hướng dẫn kỹ về bảo mật tài khoản, nhận diện hành vi lừa đảo và không cung cấp mã xác thực cho người lạ.
Thời gian qua, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương cùng các đơn vị liên quan đã tổ chức những chương trình đào tạo cho ban quản lý chợ và tiểu thương. Nội dung tập trung vào vận hành gian hàng trực tuyến, livestream, thanh toán điện tử, quảng bá sản phẩm và chăm sóc khách hàng trên môi trường số.
Thay vì chỉ nghe giới thiệu, người học được trực tiếp tạo tài khoản, thực hành quay video và thử bán hàng trực tuyến. Ban quản lý nhiều chợ cũng phối hợp với ngân hàng, ví điện tử và doanh nghiệp công nghệ hỗ trợ cài đặt ứng dụng, mở tài khoản, đặt mã QR tại quầy.
Cách làm này đưa công nghệ đến từng sạp hàng, hạn chế tình trạng tiểu thương tham dự tập huấn nhưng sau đó không biết bắt đầu từ đâu. Việc hỗ trợ trực tiếp cũng giúp người bán khắc phục lỗi trong quá trình sử dụng và hình thành thói quen ghi nhận giao dịch bằng công cụ số.
Một bước đi đáng chú ý là chương trình chuyển đổi số hệ thống cửa hàng tạp hóa truyền thống do MoMo và MM Mega Market Việt Nam triển khai với sự đồng hành của Sở Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh. Giai đoạn đầu tập trung vào tiểu thương tại Thành phố, sau đó mở rộng trên toàn quốc, hướng tới hỗ trợ một triệu tiểu thương tham gia hành trình số hóa.
Chương trình được triển khai theo hai nhóm giải pháp gồm hỗ trợ vận hành hoạt động kinh doanh và tiếp cận dịch vụ tài chính số. Tiểu thương có thể sử dụng công cụ thanh toán, ghi nhận dòng tiền, theo dõi giao dịch và từng bước quản lý doanh thu minh bạch hơn.
Ông Đỗ Khắc Cường, Phó Tổng Giám đốc phụ trách Khối Kinh doanh Tập đoàn Công nghệ tài chính MoMo, cho biết chương trình không dừng ở việc cung cấp mã thanh toán. Mục tiêu là giúp tiểu thương quản lý giao dịch, hình thành dữ liệu kinh doanh và tiếp cận các tiện ích số phù hợp với quy mô hoạt động. Khi doanh thu được ghi nhận rõ ràng, hộ kinh doanh có thêm cơ sở xây dựng kế hoạch tài chính và mở rộng hoạt động. Dữ liệu giao dịch cũng giúp người bán xác định mặt hàng có sức mua tốt, thời điểm bán hàng hiệu quả và nhu cầu của từng nhóm khách hàng.
Yêu cầu quản lý số càng trở nên cần thiết khi chính sách thuế đối với hộ kinh doanh đang thay đổi. Theo thông tin được cơ quan chức năng công bố, hộ kinh doanh có tổng doanh thu thực tế đến cuối năm 2026 vượt ba tỷ đồng phải chuyển phương pháp tính thuế từ năm 2027. Điều này đòi hỏi việc ghi nhận doanh thu, lưu trữ hóa đơn và đối chiếu giao dịch phải chính xác hơn.
Nền tảng số lan từ chợ đến phường, xã
Chuyển đổi số tại Thành phố Hồ Chí Minh đang được mở rộng ra ngoài phạm vi các chợ. Tại các phường, xã hoạt động này cũng diễn ra mạnh mẽ. Cụ thể tại phường Tân Tạo, chương trình phổ biến ứng dụng trí tuệ nhân tạo đã thu hút khoảng 500 hộ dân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ. Người tham dự được giới thiệu cách sử dụng AI trong soạn thảo nội dung, truyền thông, quản lý công việc và tìm kiếm khách hàng.
Đại diện UBND phường Tân Tạo cho biết, đối với các hộ kinh doanh nhỏ, giá trị của AI không nhất thiết nằm ở những hệ thống phức tạp. Người bán có thể sử dụng công cụ số để tạo nội dung giới thiệu sản phẩm, thiết kế hình ảnh đơn giản, trả lời câu hỏi thường gặp hoặc tổng hợp đơn hàng. Việc ứng dụng đúng nhu cầu giúp tiết kiệm thời gian và giảm chi phí thuê dịch vụ bên ngoài khi tham gia bán hàng.
Trong khi đó, tại phường An Lạc, nền tảng thương mại điện tử B2B An Lạc Business Hub được xây dựng để kết nối giao thương giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp. Trên địa bàn phường có hơn 5.400 doanh nghiệp và khoảng 6.800 hộ kinh doanh. Đây là nguồn cung hàng hóa, dịch vụ lớn nhưng khả năng liên kết và tiếp cận thị trường của nhiều đơn vị còn hạn chế.
Nền tảng được kỳ vọng tạo không gian giới thiệu năng lực sản xuất, tìm kiếm nhà cung cấp, khách hàng và đối tác hậu cần. Những ngành hàng có thế mạnh tại địa phương như may mặc, giày da, bao bì, thực phẩm chế biến và công nghiệp phụ trợ có thêm kênh quảng bá, xây dựng thương hiệu và tham gia chuỗi cung ứng.
Ông Lê Trương Hải Hiếu, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân phường An Lạc, đánh giá nền tảng B2B không đơn thuần là công cụ công nghệ. Giá trị quan trọng là tạo môi trường để doanh nghiệp địa phương tìm thấy nhau, chia sẻ nhu cầu cung ứng và mở rộng thị trường thay vì hoạt động riêng lẻ.
Theo ông Trần Văn Chín, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Công nghệ Arobid, nền tảng số có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí tìm kiếm đối tác, quản trị chuỗi cung ứng và tiếp cận hệ sinh thái sản xuất, hậu cần, phân phối, tài chính, xuất khẩu. Tuy nhiên, hiệu quả của nền tảng phụ thuộc vào chất lượng thông tin doanh nghiệp, khả năng cập nhật dữ liệu và lượng giao dịch thực tế.
Doanh nghiệp tham gia cần cung cấp thông tin chính xác về năng lực sản xuất, tiêu chuẩn hàng hóa, quy mô cung ứng và nhu cầu hợp tác để tăng độ tin cậy khi kết nối đối với khách hàng, từ đó mới thu hút được khách hàng mua bán, trao đổi.
Thành phố Hồ Chí Minh đặt mục tiêu kinh tế số đóng góp khoảng 30 - 40% GRDP vào năm 2030. Để đạt mục tiêu này, quá trình số hóa cần lan tới nhóm tiểu thương, hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ - lực lượng đông đảo nhưng còn hạn chế về nhân lực công nghệ và khả năng đầu tư.
Ông Nguyễn Nguyên Phương, Phó Giám đốc Sở Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, chuyển đổi số tại chợ truyền thống, hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ phải được triển khai theo nhu cầu thực tế. Các nền tảng cần đơn giản, dễ sử dụng, chi phí phù hợp và có bộ phận hỗ trợ thường xuyên, thay vì chỉ hướng dẫn trong thời gian ngắn.
Sở Công Thương sẽ tiếp tục phối hợp với chính quyền phường, xã, ban quản lý chợ và doanh nghiệp công nghệ tổ chức tập huấn, hướng dẫn thanh toán điện tử, quản lý doanh thu, bán hàng trực tuyến và bảo vệ tài khoản. Quá trình triển khai cần được đánh giá bằng kết quả cụ thể như số hộ sử dụng thường xuyên, lượng giao dịch phát sinh, khả năng tiếp cận khách hàng và chi phí được tiết giảm.
“Chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi tiểu thương và hộ kinh doanh sử dụng được công nghệ, nhìn thấy hiệu quả và duy trì công cụ đó trong hoạt động hằng ngày”, ông Nguyễn Nguyên Phương cho biết thêm.
Theo ông Phương, Thành phố khuyến khích những mô hình có khả năng áp dụng rộng nhưng phải bảo đảm an toàn dữ liệu và quyền lợi của người sử dụng. Khi công nghệ giúp tiểu thương bán hàng thuận lợi, doanh nghiệp tìm được đối tác và cơ quan quản lý có dữ liệu chính xác hơn, chuyển đổi số mới thực sự đi vào đời sống kinh tế của Thành phố Hồ Chí Minh.
