Nhìn từ những điểm nghẽn thực tế
Tại Trung tâm Nghiên cứu Triển khai Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh (SHTP Labs), Tiến sĩ Trịnh Xuân Thắng, Giám đốc Trung tâm, cho biết trước năm 2018, đơn vị từng ký hợp đồng với chuyên gia nước ngoài, mức lương tối đa 150 triệu đồng/tháng.
Tuy nhiên, theo ông Thắng, việc áp dụng Nghị quyết 20/2018/NQ-HĐND giới hạn mức lương tối đa còn khoảng 14 triệu đồng/tháng, khiến đơn vị khó thu hút chuyên gia nước ngoài làm việc trực tiếp, phải chuyển sang hình thức trực tuyến trong giai đoạn 2019 - 2022.
Trong khi đó, thu nhập của chuyên gia tại các trường đại học và doanh nghiệp trong nước hiện có thể từ 40 triệu đồng đến hàng trăm triệu đồng mỗi tháng. Từ thực tế này, ông Thắng đề xuất cơ chế tiền lương linh hoạt, tương xứng với vị trí và năng lực; cho phép chuyên gia làm việc trực tiếp hoặc trực tuyến, kể cả từ nước ngoài; đánh giá bằng sản phẩm, kết quả thay vì thời gian có mặt tại cơ quan. Ông cũng đề xuất có kinh phí hỗ trợ nghiên cứu từ 300 - 500 triệu đồng/năm tùy vị trí.
Tại Ban Quản lý Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh (AHTP), bài toán thu hút chuyên gia cũng gặp những vướng mắc tương tự. Ông Nguyễn Thanh Hiền, Phó Trưởng ban AHTP, cho biết đơn vị từng thu hút 3 chuyên gia trong giai đoạn 2015 - 2019, trong đó có một chuyên gia Nhật Bản; giai đoạn 2019 - 2023 tiếp tục thu hút 4 chuyên gia.
Hiện đơn vị đang thực hiện thủ tục thu hút 10 chuyên gia cho 9 vị trí quan trọng. Theo ông Hiền, những khó khăn chủ yếu nằm ở tiêu chí chặt, thủ tục kéo dài và chế độ đãi ngộ chưa đủ hấp dẫn.
Ông đề xuất xây dựng môi trường làm việc theo chuẩn quốc tế, trao quyền chủ động cho chuyên gia, nhà khoa học giữ vai trò lãnh đạo hoặc đứng đầu nhóm nghiên cứu trong việc lựa chọn, đào tạo nhân sự. Cùng với đó là chính sách hỗ trợ thuê nhà từ 10 - 20 triệu đồng/tháng trong ba năm đầu, chăm sóc y tế, giáo dục và hỗ trợ việc làm cho người thân của chuyên gia.
Từ góc độ quản lý, ông Trần Trọng Tuyên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh, cho biết Thành phố đã có quá trình triển khai chính sách thu hút chuyên gia, nhà khoa học theo các cơ chế đã được ban hành. Theo ông, các cơ quan, đơn vị đã đăng ký nhu cầu thu hút chuyên gia theo Nghị quyết số 27/2023/NQ-HĐND của HĐND TP Hồ Chí Minh và Quyết định số 05/2026/QĐ-UBND của UBND TP Hồ Chí Minh. Có thời điểm, tổng số đăng ký lên tới 30 vị trí, trong đó Trung tâm Chuyển đổi số đăng ký 10 vị trí, Trung tâm Khởi nghiệp Sáng tạo TP Hồ Chí Minh đăng ký 5 vị trí, cùng nhu cầu từ một số sở, ngành và đơn vị khác.
Riêng trong giai đoạn đăng ký theo cơ chế trước, AHTP đăng ký 7 vị trí việc làm với nhu cầu 9 chuyên gia. Theo ông Tuyên, đơn vị đã thực hiện bước xây dựng tiêu chí, điều kiện và thông báo tuyển chọn chuyên gia, nhà khoa học cho các vị trí này.
Theo ông Tuyên, sau khi Luật Phát triển đô thị được ban hành, một số cơ chế, chính sách trước đây đang được thể chế hóa trong luật, vì vậy Thành phố cần xây dựng cơ chế mới phù hợp với hành lang pháp lý mới. Dự thảo nghị quyết mới sẽ kế thừa những nội dung đã thực hiện, đồng thời hướng tới quy trình ngắn hơn, thuận lợi hơn và có sức hút lớn hơn.
Theo ông Tuyên, những đăng ký trước đây vẫn là cơ sở để Thành phố xác định nhu cầu, nhưng khi cơ chế mới được ban hành, các vị trí phải thực hiện theo quy trình mới. Chính sách cũng cần gắn việc thu hút chuyên gia với các chương trình, nhiệm vụ khoa học và công nghệ, những vấn đề lớn mà Thành phố đang cần giải quyết. Chuyên gia không nhất thiết phải làm việc toàn thời gian tại cơ quan; điều quan trọng là xác định được nhiệm vụ, sản phẩm và phương thức đánh giá kết quả.
Như vậy, bài toán đặt ra không dừng ở việc có chính sách đãi ngộ, mà là xác định đúng người cho đúng nhiệm vụ, tạo điều kiện để chuyên gia phát huy năng lực và có cơ chế đánh giá dựa trên kết quả cụ thể.
Từ thu hút người giỏi đến tạo điều kiện để làm việc
Theo ông Phạm Thành Nhân, Phó Giám đốc Sở Nội vụ TP Hồ Chí Minh, nhân lực chất lượng cao là nguồn lực quan trọng đối với quản trị, phát triển kinh tế - xã hội, khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Vì vậy, dự thảo chính sách được xây dựng theo hướng bao quát toàn bộ quá trình, từ tìm kiếm, thu hút, tuyển dụng đến bố trí, sử dụng, đãi ngộ, đánh giá, phát triển và giữ chân người tài.
Cụ thể hóa định hướng này, ông Nguyễn Sĩ Long, Phó Trưởng phòng Công chức Viên chức (Sở Nội vụ TP Hồ Chí Minh), cho biết cơ chế dự kiến tập trung vào ba nhóm: thu hút chuyên gia, người tài theo hợp đồng; tuyển dụng mới vào đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức; và lựa chọn những cán bộ, công chức, viên chức đang công tác có thành tích đặc biệt xuất sắc.
Đối tượng thu hút được mở rộng cho nhiều nhóm chuyên môn như nhà khoa học, kỹ sư trưởng, kiến trúc sư trưởng, chuyên gia khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; chuyên gia pháp lý; cán bộ quản lý, hành chính có thành tích nổi bật; cùng những người có tài năng đặc biệt trong văn hóa, nghệ thuật, thể thao và các lĩnh vực ưu tiên.
Với tuyển dụng mới, dự thảo đặt ra các tiêu chí đối với công dân Việt Nam, trong đó có người Việt Nam ở nước ngoài còn quốc tịch Việt Nam, đáp ứng yêu cầu của vị trí việc làm. Các nhóm được xem xét gồm sinh viên tốt nghiệp xuất sắc, người có trình độ tiến sĩ hoặc tương đương, người có thành tích khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nhân lực trẻ trong các lĩnh vực ưu tiên.
Đối với đội ngũ đang công tác tại Thành phố, một trong những tiêu chí được đặt ra là có thành tích đặc biệt xuất sắc trong 5 năm gần nhất, chẳng hạn có công trình nghiên cứu, sáng kiến, sản phẩm đổi mới sáng tạo được cơ quan có thẩm quyền công nhận hoặc có thành tích tương đương.
Về đãi ngộ, dự thảo đề xuất mức hỗ trợ ban đầu đối với chuyên gia, người tài được thu hút theo hệ số từ 15 đến 100 lần mức lương tối thiểu vùng I; thu nhập hằng tháng từ 20 đến 50 lần mức lương tối thiểu vùng I, tùy trình độ và đối tượng. Chẳng hạn, giáo sư có thể được áp dụng mức 100 lần, phó giáo sư 80 lần; tiến sĩ, bác sĩ chuyên khoa II và tương đương 50 lần.
Dự thảo cũng đề xuất cơ chế khuyến khích gắn với sản phẩm, dự án. Người được giao thực hiện dự án được phê duyệt, công nhận có thể được hưởng mức khuyến khích tương đương 5% phần chi ngân sách Thành phố cho dự án trong giới hạn quy định. Với người tài ở những vị trí không gắn với dự án, mức khuyến khích được tính theo thành tích, giải thưởng và có giới hạn cụ thể.
Đối với chuyên gia trình độ cao được tuyển dụng vào đội ngũ của Thành phố, dự thảo đề xuất hỗ trợ thu nhập hằng tháng từ 2 - 5 lần mức lương tối thiểu vùng I, gắn với kết quả đánh giá công việc. Người hoàn thành xuất sắc được hưởng 100% mức hỗ trợ; hoàn thành tốt được hưởng 80%; trường hợp không đạt mức hoàn thành tốt thì không được hưởng khoản hỗ trợ này.
Cùng với tiền lương và thu nhập, môi trường làm việc được xác định là một phần quan trọng của chính sách. Chuyên gia, nhà khoa học được đề xuất tạo điều kiện tiếp cận dữ liệu, phòng thí nghiệm, thư viện, kinh phí nghiên cứu, trang thiết bị và nhân sự hỗ trợ để tập trung vào chuyên môn.
Dự thảo cũng tính đến lộ trình phát triển đối với người trẻ có năng lực. Sinh viên tốt nghiệp xuất sắc sau khi được tuyển dụng, nếu có hai năm liên tiếp hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, có thể được xem xét bố trí thử thách ở vị trí quản lý cấp phòng trước khi đánh giá, bổ nhiệm chính thức theo quy định.
Đối với chuyên gia, nhà khoa học từ nơi khác đến, chính sách dự kiến quan tâm cả điều kiện sinh sống của gia đình, như hỗ trợ nhà ở, chăm sóc sức khỏe, trường học, học phí cho con và cơ hội việc làm cho vợ hoặc chồng.
Một thay đổi khác là cách thức tìm kiếm người tài. Thay vì chờ ứng viên tìm đến, Thành phố dự kiến phối hợp với các trường đại học, viện nghiên cứu và tổ chức trong nước, quốc tế để chủ động tìm kiếm nhân lực phù hợp. Thông tin tuyển chọn có thể được cung cấp bằng tiếng Việt và tiếng Anh, tiếp nhận hồ sơ trực tuyến; việc đánh giá không chỉ dựa vào bằng cấp mà còn xem xét công trình, sản phẩm, đề xuất dự án và năng lực chuyên môn.
Theo ông Phạm Thành Nhân, cách tiếp cận này nhằm chuyển từ tư duy “có chính sách thu hút” sang chủ động tìm kiếm người phù hợp, giao đúng việc, đánh giá bằng kết quả và tạo điều kiện để người tài phát triển lâu dài.
Từ thực tế triển khai tại các đơn vị khoa học, công nghệ đến những đề xuất về cơ chế mới, yêu cầu đặt ra với TP Hồ Chí Minh là phải đồng thời giải quyết ba vấn đề: Cơ chế đủ linh hoạt để thu hút đúng người, quy trình đủ thuận lợi để chính sách đi vào thực tế và môi trường đủ tốt để chuyên gia có thể tạo ra sản phẩm, đóng góp lâu dài cho Thành phố.
