Có công nghệ nhưng thiếu chỗ thử
Bà Nguyễn Thị Thu Sương, Trưởng phòng Phát triển Khoa học Công nghệ, Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh, cho biết Sở đã tiếp nhận 8 đề xuất của 5 doanh nghiệp muốn thử nghiệm phương tiện bay không người lái tại Khu Công nghệ cao. Nghị quyết số 20/2024/NQ-HĐND đặt tiêu chí độ cao bay dưới 200 m. Theo bà Sương, khi triển khai tại Khu Công nghệ cao, độ cao bay thử bị giới hạn ở mức 50 m do yêu cầu bảo đảm an toàn hàng không trong khu vực Tân Sơn Nhất.
Với xe tự hành, doanh nghiệp đã đề xuất tuyến chạy thử dài 571,5 m tại Công viên phần mềm Quang Trung. Dự án vẫn vướng thủ tục nhập khẩu và các điều kiện chuyên ngành. Phạm vi thử nghiệm theo cơ chế hiện hành cũng chỉ giới hạn trong Khu Công nghệ cao và Khu Công nghệ thông tin tập trung.
Từ những vướng mắc này, TP Hồ Chí Minh đang lấy ý kiến về dự thảo nghị quyết của HĐND Thành phố quy định cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Dự thảo cụ thể hóa Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16, theo chủ trương tại Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Cơ chế này cho phép doanh nghiệp đưa công nghệ hoặc mô hình kinh doanh mới vào thử nghiệm trong thực tế khi pháp luật chưa có quy định phù hợp. Mỗi dự án sẽ được giới hạn về phạm vi và thời gian thử nghiệm, dưới sự giám sát của cơ quan nhà nước.
Theo bà Sương, dự thảo mở rộng địa bàn có thể tổ chức thử nghiệm ra toàn TP Hồ Chí Minh. Với từng dự án, quy chế phải xác định rõ địa điểm, đối tượng và số lượng người tham gia, quy mô thiết bị hoặc giá trị giao dịch, đồng thời quy định biện pháp kiểm soát phù hợp với mức độ rủi ro. Thời hạn thử nghiệm tối đa 3 năm. Dự án có thể được xem xét gia hạn một lần, thêm tối đa 3 năm. Bên cạnh phương tiện bay và xe tự hành, bà Sương cho biết cơ chế này cũng ưu tiên các dự án về công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học và y sinh.
Lý giải vì sao cần cho phép thử nghiệm trong thực tế, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Thăng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh, dẫn ví dụ dịch vụ gọi xe qua ứng dụng. Khi mô hình này xuất hiện, pháp luật chưa quy định đầy đủ về trách nhiệm của các bên và cách bảo vệ người sử dụng. Theo ông, Thành phố cần tạo điều kiện để những cách tổ chức dịch vụ hoặc sử dụng dữ liệu mới được kiểm chứng trong thực tế. dost.hochiminhcity.gov.vn
“Tinh thần của Nghị quyết là chấp nhận thử nghiệm những giải pháp mới, kể cả khả năng chưa đạt kết quả kỳ vọng, nhưng không chấp nhận những rủi ro không được kiểm soát”, ông Thăng nhấn mạnh.
Khi xác định phạm vi cho từng dự án, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thị Thanh Xuân, Viện Nghiên cứu Phát triển công nghệ ngân hàng, Trường Đại học Kinh tế - Luật (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh), lưu ý phạm vi đó phải đủ rộng để kiểm chứng các tính năng cốt lõi của công nghệ.
Với công nghệ sinh học, khó khăn nằm ở quãng giữa phòng thí nghiệm và thị trường. Theo Tiến sĩ Nguyễn Hải An, Giám đốc Trung tâm Công nghệ Sinh học TP Hồ Chí Minh, thử nghiệm quy mô lớn hơn cần nhiều vốn, trong khi tiêu chuẩn chưa theo kịp một số công nghệ mới. Ông đề xuất chỉ chọn dự án đã có kết quả trong phòng thí nghiệm để thử nghiệm có giới hạn tại hạ tầng đạt chuẩn, và không bán đại trà sản phẩm chưa được cấp phép.
Thử có giới hạn, rủi ro có người chịu trách nhiệm
Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng việc mở rộng không gian thử nghiệm không có nghĩa dự án nào cũng được tham gia. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Hoài Nam, Phó Trưởng khoa Luật Quốc tế Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, hồ sơ phải giải thích được vì sao dự án cần cơ chế thử nghiệm có kiểm soát; nếu toàn bộ phương án có thể thực hiện theo pháp luật hiện hành, doanh nghiệp đi theo thủ tục thông thường.
Ông Nam đề nghị các giới hạn an toàn trong quá trình thử nghiệm phải đủ rõ để có thể kiểm tra. Với mỗi “ngưỡng dừng”, quy chế cần nêu rõ khi nào phải dừng thử nghiệm, đơn vị phải làm gì và ai chịu trách nhiệm. Đối với dự án có nguy cơ gây thiệt hại, quy chế cần quy định mức bảo đảm tài chính tương xứng với rủi ro và xác định đầu mối xử lý yêu cầu bồi thường.
Về xử lý tình huống khẩn cấp, bà Sương cho biết dự thảo yêu cầu đơn vị thử nghiệm dừng ngay hoạt động có nguy cơ, thông báo chậm nhất 3 giờ và gửi báo cáo bằng văn bản trong vòng 24 giờ kể từ khi phát hiện. Riêng hệ thống trí tuệ nhân tạo phải lưu nhật ký hoạt động và bảo đảm người vận hành có quyền dừng hệ thống trong trường hợp khẩn cấp.
Để triển khai thử nghiệm, doanh nghiệp cũng cần dữ liệu và hạ tầng phù hợp với từng dự án. Theo ông Thăng, đơn vị phát triển giải pháp giao thông thông minh cần dữ liệu giao thông, còn đơn vị phát triển robot tự hành cần địa điểm và hạ tầng để thử nghiệm. “Thành phố sẽ nghiên cứu cơ chế cho phép tiếp cận, sử dụng có thời hạn cơ sở dữ liệu, hạ tầng kỹ thuật, nền tảng số, phòng thí nghiệm và các điều kiện cần thiết khác theo quy định”, ông Thăng cho biết.
Giới hạn và yêu cầu an toàn trong dự thảo
Dự thảo nghị quyết về thử nghiệm có kiểm soát tại TP Hồ Chí Minh đề xuất các nhóm quy định.
Mở rộng ra toàn thành phố, nhưng khoanh vùng từng dự án
Không gian thử nghiệm được mở rộng ra toàn TP, song mỗi dự án phải xác định giới hạn cụ thể.
Toàn thành phố
- Địa điểmXác định rõ khu vực triển khai thử nghiệm
- Người tham giaGiới hạn đối tượng và số lượng tham gia
- Quy môGiới hạn số lượng thiết bị, khối lượng hoặc giá trị giao dịch phù hợp với từng dự án
Thử nghiệm tối đa 3 năm, có thể xem xét gia hạn một lần
Thời gian thử nghiệm có giới hạn rõ ràng, việc gia hạn chỉ được xem xét một lần.
Có sự cố: dừng ngay, báo nhanh
Tổ chức thử nghiệm phải tuân thủ trình tự xử lý khi xảy ra tình huống khẩn cấp.
- Dừng ngayTức thì
Dừng hoạt động có nguy cơ.
- Thông báo ngay≤ 3 giờ
Tính từ khi phát hiện sự cố.
- Báo cáo bằng văn bản≤ 24 giờ
Hoàn tất báo cáo chính thức.
Với AI: có nhật ký, con người nắm quyền dừng
Hệ thống trí tuệ nhân tạo thử nghiệm phải bảo đảm khả năng truy vết và kiểm soát.
Lưu nhật ký hệ thống
Phục vụ truy vết và đánh giá khi cần.
Quyền dừng khẩn cấp
Con người có thể dừng hệ thống bất cứ lúc nào.
Để doanh nghiệp chủ động triển khai dự án, bà Phạm Thị Thanh Xuân kiến nghị quyết định cho phép thử nghiệm ghi rõ thời hạn bàn giao dữ liệu, hạ tầng và trách nhiệm của cơ quan nhà nước, đồng thời quy định cụ thể nghĩa vụ của doanh nghiệp. Bà cũng đề xuất xây dựng quy chế mẫu theo từng nhóm lĩnh vực để doanh nghiệp có thể dùng chung, đồng thời áp dụng quy trình rút gọn cho các dự án có rủi ro thấp.
Ở khâu đánh giá, ông Phan Hoài Nam cho rằng việc hoàn thành thử nghiệm đúng thời hạn mới cho biết dự án đã đi hết quy trình. Mức độ hiệu quả cần được xác định qua các chỉ tiêu đã phê duyệt và bằng chứng thu được trong quá trình thử nghiệm. Kết luận cũng cần nêu rõ kết quả có thể sử dụng trong phạm vi nào. Nếu áp dụng trong điều kiện khác, dự án cần được đánh giá bổ sung.
Theo ông Lê Văn Thăng, hiệu quả của thử nghiệm cần thể hiện qua những thay đổi cụ thể, như người dân đi lại thuận tiện hơn, doanh nghiệp tiết kiệm chi phí hoặc Thành phố giải quyết được một vấn đề trong quản lý đô thị. Kết quả vận hành thực tế cũng giúp cơ quan quản lý kiểm tra những gì doanh nghiệp trình bày trong hồ sơ và có thêm căn cứ để hoàn thiện quy định pháp luật.