Phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã trao đổi với ông Nguyễn Quang Huy, Giám đốc điều hành Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, xung quanh vấn đề này.
Thưa ông, doanh nghiệp Việt Nam cần chuẩn bị gì để tận dụng làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, kinh tế số và đổi mới sáng tạo nhằm nâng cao năng suất?
Bên cạnh dòng vốn đầu tư nước ngoài và kinh tế xanh, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số và chuyển đổi số chính là một trong những động lực mới đủ sức thúc đẩy tăng trưởng trong những tháng cuối năm. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, AI, dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, Internet vạn vật (IoT) và tự động hóa trong sản xuất, kinh doanh, quản trị sẽ góp phần nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí, tối ưu hóa chuỗi cung ứng và thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng,
AI, bán dẫn, dữ liệu và công nghệ số không chỉ là những ngành kinh tế mới mà đang trở thành nền tảng của mọi lĩnh vực sản xuất, kinh doanh và quản trị xã hội. Đây là thách thức những cũng là cơ hội để Việt Nam rút ngắn khoảng cách phát triển. Tôi cho rằng, việc doanh nghiệp cần thay đổi đầu tiên không phải là đầu tư ngay vào công nghệ mà là đổi mới tư duy. Chuyển đổi số không đơn thuần là số hóa quy trình, mà là thay đổi mô hình quản trị, mô hình kinh doanh và phương thức tạo ra giá trị.
Tiếp theo là đầu tư cho nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong kỷ nguyên AI, công nghệ có thể được mua nhưng con người biết làm chủ công nghệ mới tạo nên lợi thế cạnh tranh bền vững. Doanh nghiệp cần rà soát các chính sách đào tạo lại và nâng cao kỹ năng số cho người lao động là khoản đầu tư chiến lược chứ không phải chi phí.
Việt Nam cũng cần từng bước làm chủ công nghệ lõi, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị AI, bán dẫn, dữ liệu, an ninh mạng, robot và tự động hóa. Chúng ta không thể mãi đứng ở vị trí gia công hay tiêu dùng công nghệ mà phải phát triển năng lực nghiên cứu, thiết kế, sáng tạo và thương mại hóa sản phẩm có giá trị gia tăng cao.
Làm chủ công nghệ không đồng nghĩa với khép kín. Công nghệ tiên tiến cần được tiếp thu có chọn lọc, nội địa hóa và cải tiến phù hợp với điều kiện Việt Nam. Doanh nghiệp đồng thời phải tăng cường kết nối với trường đại học, viện nghiên cứu, trung tâm đổi mới sáng tạo, quỹ đầu tư và các đối tác quốc tế.
Điều quan trọng hơn cả là AI không thay thế con người, mà sẽ thay thế những mô hình quản trị cũ. Doanh nghiệp biết kết hợp trí tuệ con người với trí tuệ nhân tạo và khát vọng phát triển với năng lực thực thi sẽ có cơ hội dẫn dắt trong giai đoạn tới.
Nếu phải lựa chọn một ưu tiên lớn nhất trong 5 năm tới để tạo nền tảng cho tăng trưởng hai con số, ông sẽ chọn điều gì, thưa ông?
Hiện nay mức độ ứng dụng công nghệ của nhiều doanh nghiệp còn hạn chế; nguồn lực đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), hạ tầng số và nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng yêu cầu. Vì vậy, trong những tháng cuối năm, việc đóng góp của khoa học - công nghệ chủ yếu tập trung vào việc tối ưu hóa hiệu quả của các ngành kinh tế hiện hữu, thay vì tạo ra bước tăng trưởng đột biến ngay lập tức.
Dù vậy, để duy trì quỹ đạo tăng trưởng hai con số, Việt Nam bắt buộc phải chuyển dịch từ mô hình thâm dụng vốn, lao động sang mô hình dựa vào năng suất, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và năng lực sáng tạo của doanh nghiệp. Khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải thâm nhập sâu vào từng hoạt động thực chất của doanh nghiệp, giúp gia tăng hiệu quả, tạo ra sản phẩm mới và từng bước nâng cao vị thế trên thị trường.
Tôi cho rằng, nguồn tài nguyên thiên nhiên có thể cạn kiệt, vốn đầu tư có thể dịch chuyển và công nghệ có thể được chuyển giao, nhưng nguồn nhân lực chất lượng cao, có khát vọng, năng lực đổi mới sáng tạo và tinh thần cống hiến mới là lợi thế cạnh tranh bền vững nhất của một quốc gia.
Do vậy, cần phải chú trọng lớn trong đầu tư cho con người - không chỉ là đầu tư cho giáo dục, mà còn là đầu tư cho tư duy, năng lực sáng tạo, kỹ năng số, đạo đức nghề nghiệp và văn hóa học tập suốt đời. Một nền giáo dục hiện đại phải đào tạo được những con người biết tư duy độc lập, hợp tác, sáng tạo và đủ năng lực giải quyết những vấn đề lớn của quốc gia.
Việt Nam cần xây dựng hệ sinh thái phát triển nhân lực chất lượng cao với sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu. Đào tạo phải gắn với nhu cầu của thị trường lao động, chiến lược phát triển các ngành công nghiệp tương lai và yêu cầu hội nhập quốc tế.
Giới hạn lớn nhất thường không nằm ở nguồn lực mà nằm ở tư duy. Khi mỗi cá nhân, doanh nghiệp và tổ chức dám thay đổi, học hỏi, đổi mới và theo đuổi những mục tiêu lớn hơn lợi ích ngắn hạn, chúng ta sẽ tạo ra những bước phát triển mang tính đột phá.
Khi con người được đặt ở vị trí trung tâm, khoa học công nghệ trở thành động lực, đổi mới sáng tạo trở thành văn hóa và thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh, mục tiêu tăng trưởng hai con số sẽ trở thành dấu mốc của một giai đoạn phát triển mới.
Ông đánh giá như thế nào về chuyển đổi xanh và chuyển đổi số phải song hành?
Công nghệ số chính là công cụ đắc lực giúp doanh nghiệp đo lường, kiểm soát phát thải và tối ưu hóa nguồn nguyên nhiên liệu. Ngược lại, các tiêu chuẩn của chuyển đổi xanh sẽ đặt ra những bài toán thực tiễn, định hình chỉ số cụ thể để dẫn dắt, định hướng quá trình chuyển đổi số đi đúng lộ trình.
Tôi cho rằng, các chương trình xác định sản xuất thông minh là "mắt xích" trung tâm kết nối chuyển đổi số với chuyển đổi xanh, tạo động lực giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Cần lấy doanh nghiệp làm trung tâm, gắn kết chuỗi giá trị giữa chuyển đổi số - chuyển đổi xanh; đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa doanh nghiệp với các viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức hỗ trợ nhằm hình thành hệ sinh thái sản xuất thông minh vững chắc.
Xin cảm ơn chuyên gia!
