.jpg)
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian. Ảnh: IRNA/TTXVN
Iran coi tiền bị phong tỏa là điều kiện tiên quyết
Theo báo The New York Times ngày 27/5, Mỹ và Iran đang phát đi những tín hiệu trái ngược về điều kiện để đạt được một thỏa thuận chấm dứt chiến tranh. Nhưng giữa các yêu cầu cạnh tranh từ hai phía, Tehran vẫn không thay đổi một điều kiện then chốt: được tiếp cận hàng tỷ USD tài sản của nước này hiện bị phong tỏa trong các ngân hàng nước ngoài.
Số tiền này đã trở thành điểm nghẽn trong đàm phán, khi Iran khẳng định các cuộc thương lượng thực chất không thể bắt đầu nếu tiền chưa được giải phóng, truyền thông nhà nước Iran đưa tin ngày 26/5.
Tuy nhiên, một quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ giấu tên nói với báo giới hôm 24/5 rằng dù vấn đề tài sản bị phong tỏa có thể trở thành một phần của thỏa thuận trong tương lai, Iran trước hết phải cam kết từ bỏ lượng uranium làm giàu cấp độ cao.
“Không có bụi hạt nhân thì không có đô la”, quan chức này nói, ám chỉ cách Tổng thống Donald Trump gọi uranium làm giàu là “bụi hạt nhân" (nuclear dust).
Ngày 27/5, ông Trump phát biểu trong cuộc họp nội các: “Chúng ta đang kiểm soát số tiền mà họ nói là của họ. Chúng ta tiếp tục kiểm soát số tiền đó. Khi họ hành xử đúng đắn và làm điều đúng, ta sẽ để họ lấy lại tiền của mình. Nhưng hiện tại thì chưa”.
Khoản tiền này đã trở thành yêu cầu quan trọng của chính phủ Iran – nền kinh tế vốn bị tê liệt bởi nhiều thập niên trừng phạt của phương Tây và các cuộc chiến gần đây với Mỹ và Israel. Những quan điểm trái ngược về số tiền bị phong tỏa cho thấy Tehran và Washington vẫn còn cách rất xa một thỏa thuận hòa bình.
12 tỷ USD trở thành nút thắt lớn trong đàm phán
Iran đang tìm cách lấy lại 12 tỷ USD trong tổng số 24 tỷ USD tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài, theo hãng tinTasnim có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Qatar – nơi nắm giữ một phần số tiền – đang đóng vai trò trung gian trong các cuộc thảo luận, và các quan chức Iran cùng Qatar đã gặp nhau hôm 26/5.
Ngày 27/5, Tasnim cho biết đã có tiến triển hướng tới việc giải phóng 12 tỷ USD nhưng các chi tiết cuối cùng vẫn chưa được hoàn tất.
Cho phép Iran tiếp cận số tiền này, đặc biệt trước khi một thỏa thuận được ký kết, có thể là điều khó chấp nhận với ông Trump. Trong hàng loạt bài đăng gần đây trên mạng xã hội, ông liên tục chỉ trích thỏa thuận hạt nhân năm 2015 dưới thời chính quyền Barack Obama – thỏa thuận dỡ bỏ một phần trừng phạt để đổi lấy việc Iran hạn chế chương trình hạt nhân.
Tháng 1/2016, khi thỏa thuận được triển khai, Tehran trả tự do cho bốn công dân Mỹ bị giam giữ và chính quyền Obama chuyển 1,7 tỷ USD cho Iran để giải quyết tranh chấp tài chính kéo dài nhiều thập niên. Khoản thanh toán đầu tiên trị giá 400 triệu USD bằng tiền mặt ngoại tệ được chuyển tới Iran bằng máy bay. Các chỉ trích xem đây là bê bối và gọi nó là vụ “Pallets of Cash” (những thùng tiền mặt).
Dù vẫn gay gắt chỉ trích thỏa thuận thời Obama sau một thập niên, hiện vẫn chưa rõ thỏa thuận tiềm năng của Tổng thống Trump sẽ khác biệt ra sao.
Mỹ đứng trước lựa chọn khó khăn
Miad Maleki, nghiên cứu viên cấp cao tại Quỹ Bảo vệ Dân chủ ở Washington, cho rằng vẫn có một cách để Mỹ nhượng bộ Iran mà không cần tiến tới bước lớn hơn là dỡ bỏ trừng phạt. Theo ông Maleki - người từng giám sát các chiến dịch trừng phạt tại Bộ Tài chính Mỹ - việc giải phóng tài sản Iran là một “bước đi nhẹ”.
Một phần tài sản Iran bị phong tỏa tại Hàn Quốc và Iraq đã được chuyển sang Oman và Qatar năm 2023 trong quá trình Mỹ đàm phán trao đổi con tin. Trong một thời gian, Iran được phép sử dụng một phần tiền này cho mục đích nhân đạo như nhập khẩu thực phẩm và hàng nông nghiệp. Tuy nhiên, tiền được chuyển trực tiếp cho các nhà xuất khẩu chứ không qua chính phủ Iran.
Ông Maleki cho rằng chính quyền Trump có thể áp dụng cách tương tự – miễn là Iran không yêu cầu tiền được chuyển trực tiếp vào ngân khố nhà nước. “Nếu Iran đòi thêm tiền chuyển vào các tài khoản của chính phủ Iran, điều đó sẽ đồng nghĩa với việc nới lỏng trừng phạt”, ông nói.
Đây sẽ là quyết định khó khăn hơn nhiều với Tổng thống Trump, bởi nó diễn ra ở giai đoạn đầu của hòa đàm trong khi Iran chưa đồng ý hạn chế tham vọng hạt nhân.
Theo giới chuyên gia, việc cho phép chính phủ Iran tiếp cận tài sản bị phong tỏa không chỉ đi ngược lại các tuyên bố của chính quyền ông Trump mà còn không phù hợp với chiến dịch “gây áp lực tối đa” mà Mỹ đang áp đặt lên nền kinh tế Iran.
Tuy nhiên, trong suốt cuộc chiến, chính quyền Mỹ cũng nhiều lần thay đổi cách gây sức ép kinh tế với Iran. Tháng 3, Washington từng cấp phép tạm thời cho việc bán dầu Iran đang trên biển nhằm giảm áp lực giá năng lượng toàn cầu. Nhưng sang tháng 4, Mỹ lại siết chặt bằng việc áp đặt phong tỏa với các cảng biển Iran và tàu liên quan tới Iran trên toàn cầu.
Liệu Iran chỉ đang mặc cả hay thực sự sẵn sàng chấp nhận ít hơn yêu cầu hiện tại vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ. Nhưng theo ông Alex Zerden, cựu chuyên gia Văn phòng Tình báo Tài chính và Chống khủng bố thuộc Bộ Tài chính Mỹ, với phía Mỹ, “ranh giới đỏ đã thay đổi và điều từng bị coi là không thể chấp nhận trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cũng như trước khi cuộc chiến bắt đầu, giờ đã được đưa lên bàn đàm phán”.