Iran đang ở vị thế đàm phán mạnh hơn so với thời điểm đầu xung đột?

Theo kênh Al Jazeera, ở hậu trường, hai nguồn ngoại giao cấp cao trong khu vực tiết lộ rằng Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đã thiết lập một kênh liên lạc gián tiếp giữa các quan chức Mỹ và Iran trong vài ngày gần đây. Dù “cánh cửa” ngoại giao hé mở, nhiều chuyên gia vẫn hoài nghi khả năng đạt được ngừng bắn khi lập trường các bên còn cách biệt lớn.

Lập trường của giới lãnh đạo Iran về các điều kiện nhượng bộ từ phía Mỹ dường như đã cứng rắn hơn kể từ khi xung đột bùng phát ngày 28/2.

Mỹ và Israel khẳng định các đợt tấn công liên tiếp đã làm suy giảm đáng kể năng lực quân sự của Iran - Lầu Năm Góc cho rằng 90% năng lực tên lửa của Tehran đã bị phá hủy. Tuy nhiên, Iran vẫn chứng minh khả năng đáp trả khi cần, với độ chính xác cao.

Tại Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải trung chuyển khoảng 1/5 lượng dầu xuất khẩu toàn cầu, hàng trăm tàu thuyền vẫn bị tê liệt. Trên toàn khu vực, Iran theo đuổi cách tiếp cận “ăn miếng trả miếng” nhằm khôi phục thế răn đe, bảo đảm mọi hành động gây sức ép đều phải trả giá tương xứng.

Tuần trước, lực lượng Iran đã tấn công cơ sở khí đốt chủ lực của Qatar, làm suy giảm 17% năng lực xuất khẩu, ngay sau khi Israel tập kích mỏ khí đốt South Pars của Iran. Sau vụ tấn công vào cơ sở hạt nhân Natanz, hai tên lửa đạn đạo Iran đã xuyên thủng hệ thống phòng thủ Israel, đánh trúng các thành phố Arad và Dimona ở miền Nam, khiến ít nhất 180 người bị thương.

Theo các chuyên gia, mục tiêu của Iran hiện không chỉ là đạt được lệnh ngừng bắn, mà còn hướng tới định hình trật tự hậu chiến giúp khôi phục năng lực răn đe và đảm bảo các cam kết dài hạn về kinh tế, an ninh.

Những “lằn ranh đỏ” mới của Iran

Trong những ngày gần đây, các quan chức chính trị và quân sự Iran cho biết họ muốn được trả tiền bồi thường, nhận được cam kết chắc chắn rằng Iran sẽ không bị tấn công lần nữa, đồng thời thiết lập một khuôn khổ quản lý mới đối với hoạt động qua lại tại eo biển Hormuz.

Bà Negar Mortazavi, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế ở Washington, nhận định Tehran sẽ tìm cách chấm dứt chiến sự theo các điều kiện riêng, đồng thời tận dụng cơ hội để giảm nhẹ trừng phạt, yêu cầu bồi thường và gia tăng đòn bẩy kinh tế.

“Việc siết chặt eo biển Hormuz đang mang lại cho họ những ý tưởng mới, chẳng hạn thu phí qua lại như một số nơi khác trên thế giới và những cuộc thảo luận như vậy đang diễn ra tại Iran”, bà nói.

Các nhà phân tích cho rằng Iran khó từ bỏ đòn bẩy này nếu không nhận được những nhượng bộ lớn, nhất là khi Tehran tin rằng chiến sự đã giúp họ đạt được một phần lợi ích kinh tế mà ngoại giao trước đây chưa mang lại. Ngày 20/3, Chính quyền Tổng thống Trump đã tạm thời miễn trừ lệnh trừng phạt đối với việc mua 140 triệu thùng dầu Iran trên biển nhằm hạ nhiệt giá dầu.

Mục tiêu của Mỹ

Một trong những lý do được Tổng thống Trump đưa ra để phát động chiến dịch quân sự là ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, dù trước đó ông từng tuyên bố đã xóa sổ chương trình hạt nhân của Tehran trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày năm ngoái.

Ngày 23/3, ông Trump cho biết vẫn muốn Iran từ bỏ hơn 400 kg urani đã được làm giàu gần tới cấp độ để sản xuất vũ khí. Phía Iran khẳng định số vật liệu này đang bị chôn vùi dưới đống đổ nát của một cơ sở hạt nhân bị Mỹ tấn công.

Trước đây, Mỹ cũng yêu cầu Tehran dỡ bỏ chương trình tên lửa đạn đạo và chấm dứt hỗ trợ các nhóm vũ trang trong khu vực. Tuy nhiên, theo một nguồn tin, Washington hiện đề xuất Iran được giữ lại 1.000 tên lửa tầm trung, một điều chỉnh đáng kể so với các yêu cầu trước đó.

Dẫu vậy, bước đột phá ngoại giao nào cũng phải vượt qua tâm lý thiếu tin tưởng sâu sắc từ phía Iran. Ông Trump đã hai lần ra lệnh tấn công Iran trong khi các đặc phái viên của ông đang đàm phán với đại diện Tehran - vào tháng 6/2025 và tháng 2/2026 - đồng thời nhiều lần tuyên bố mục tiêu là thay đổi chế độ tại Iran.

Nghi vấn về đội ngũ đàm phán của Iran

Hiện chưa rõ ai sẽ đại diện Iran trong các cuộc đàm phán với Mỹ, trực tiếp hay gián tiếp, sau khi các đợt không kích của Mỹ và Israel khiến nhiều nhân vật chủ chốt thiệt mạng, trong đó có ông Ali Larijani - người từng đóng vai trò trung gian với nhiều bên.

Ngày 24/3, Iran đã bổ nhiệm ông Mohammad Bagher Zolghadr làm Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao. Ông là cựu chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và đang giữ chức Thư ký Hội đồng Phân định Lợi ích từ năm 2023. Theo nhà phân tích chính trị Babak Vahdad, động thái này cho thấy các cuộc đàm phán sắp tới của Iran có thể sẽ gắn chặt hơn với nhận thức và ưu tiên an ninh của IRGC.

“Nói thẳng ra, điều này giống một hệ thống đang chuẩn bị cho đối đầu kéo dài hơn là tìm kiếm thỏa hiệp”, ông nhận định.

Một số chuyên gia cho rằng việc ông Trump trì hoãn các cuộc tấn công vào đầu tuần này nhằm hạ nhiệt giá dầu, đồng thời chờ lực lượng Thủy quân Lục chiến Mỹ được triển khai tới Trung Đông. Tuần trước, 2.500 lính thủy đánh bộ cùng một tàu đổ bộ đã được điều tới khu vực. Giữa tháng 3, Washington cũng điều tàu đổ bộ USS Tripoli chở thêm hàng nghìn binh sĩ.

Ông Trump vẫn chưa nói rõ có triển khai bộ binh hay không, nhưng từng cân nhắc khả năng kiểm soát đảo Kharg ở phía Bắc vịnh Ba Tư - nơi xuất khẩu tới 90% dầu mỏ của Iran.

Ông Abdulkhaleq Abdulla, Giáo sư khoa học chính trị tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, nhận định: “Đàm phán là một chuyện, nhưng những gì diễn ra trên thực địa lại là chuyện khác”.

Theo ông, các quốc gia vùng Vịnh và đối tác quốc tế sẽ không chấp nhận kịch bản Iran kiểm soát eo biển Hormuz, điều có thể giúp Tehran nắm lợi thế lớn đối với xuất khẩu năng lượng khu vực trong tương lai gần.

Trong khi đó, khả năng Iran từ bỏ đòn bẩy tại tuyến hàng hải này là rất thấp, khiến các giải pháp ngoại giao ngày càng hạn hẹp.