Giải mã nguyên nhân khiến Trung Mỹ trở thành 'điểm nóng' động đất của thế giới

Theo trang Al Jazeera, các chuyên gia nhận định đây là một trong những khu vực có hoạt động kiến tạo mạnh nhất thế giới, thường xuyên phải đối mặt với các trận động đất có sức tàn phá lớn.

Venezuela trải qua động đất kép

Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), vào khoảng 18 giờ 04 phút ngày 24/6 (22 giờ 04 phút GMT), một trận động đất có độ lớn 7,2 xảy ra tại khu vực cách thủ đô Caracas của Venezuela khoảng 160 km về phía Tây. Chưa đầy một phút sau, một trận động đất khác mạnh hơn, có độ lớn 7,5, tiếp tục làm rung chuyển khu vực này.

Thảm họa đã khiến hàng chục công trình tại Caracas và vùng phụ cận đổ sập. Chính phủ Venezuela lập tức ban bố tình trạng khẩn cấp, trong khi lực lượng cứu hộ khẩn trương tìm kiếm những người còn mắc kẹt dưới đống đổ nát.

Quận Altamira ở thủ đô Caracas được xác định là một trong những nơi chịu thiệt hại nặng nề nhất. Các đội cứu hộ đã phải chạy đua với thời gian để đưa người sống sót ra khỏi một tòa nhà 22 tầng bị sập hoàn toàn, trong khi nhiều gia đình vẫn đang ngóng tin người thân mất tích.

USGS cảnh báo số người thiệt mạng có thể tiếp tục tăng đáng kể khi công tác đánh giá thiệt hại vẫn đang được triển khai. Dựa trên các mô hình dự báo, cơ quan này cho rằng số nạn nhân tử vong có thể lên tới hàng nghìn người, thậm chí không loại trừ khả năng vượt mốc 10.000 người. Ngoài ra, nguy cơ xuất hiện các dư chấn mạnh trong những ngày tới cũng đang làm gia tăng rủi ro đối với những khu vực bị ảnh hưởng.

Lý do Venezuela thường xuyên hứng chịu động đất

Venezuela nằm trên ranh giới giữa mảng kiến tạo Caribe và mảng kiến tạo Nam Mỹ - một trong những khu vực có hoạt động địa chất phức tạp nhất tại khu vực Tây Bán cầu. Sự dịch chuyển liên tục giữa các mảng kiến tạo này khiến năng lượng tích tụ trong lòng đất và được giải phóng dưới dạng động đất.

USGS cho biết trận động đất mạnh hơn trong ngày 24/6 xuất phát từ một đứt gãy trượt bằng nông gần ranh giới hai mảng kiến tạo. Đây là hiện tượng hai khối đá lớn dịch chuyển ngang qua nhau dọc theo mặt đứt gãy. Khi ứng suất tích tụ vượt quá khả năng chịu đựng của lớp đá, năng lượng sẽ được giải phóng đột ngột, tạo ra các sóng địa chấn lan truyền lên mặt đất.

Những trận động đất có tâm chấn nông thường đặc biệt nguy hiểm bởi năng lượng địa chấn không bị suy giảm nhiều trước khi tác động tới con người và các công trình xây dựng.

Lịch sử Venezuela từng ghi nhận nhiều thảm họa động đất nghiêm trọng. Năm 1812, một trận động đất lớn đã tàn phá các thành phố Caracas và Merida, khiến khoảng 30.000 người thiệt mạng. Đến năm 1967, một trận động đất khác tiếp tục làm nhiều tòa nhà cao tầng ở Caracas đổ sập và cướp đi sinh mạng của 240 người.

Điều gì khiến Trung Mỹ trở thành “điểm nóng” địa chấn?

Không chỉ Venezuela, phần lớn các quốc gia Trung Mỹ đều nằm trong khu vực có nguy cơ động đất cao. Nguyên nhân chủ yếu là do khu vực này nằm tại điểm giao cắt của nhiều mảng kiến tạo lớn.

Đáng chú ý nhất là vùng hút chìm, nơi mảng kiến tạo Cocos đang dịch chuyển xuống dưới mảng Caribe. Quá trình này diễn ra liên tục trong hàng triệu năm, tạo ra áp lực địa chất rất lớn. Khi lượng năng lượng tích tụ được giải phóng, các trận động đất mạnh có thể xảy ra.

Bên cạnh yếu tố tự nhiên, mức độ thiệt hại do động đất tại Trung Mỹ thường nghiêm trọng hơn vì nhiều người dân vẫn sinh sống trong các khu nhà ở tự phát hoặc các công trình cũ kỹ, không được thiết kế để chống chịu rung chấn mạnh. Khi động đất xảy ra, các công trình này rất dễ sụp đổ và thường là nguyên nhân chính gây thương vong.

Các trận động đất từng xảy ra ở Trung Mỹ

Trong nhiều năm qua, Trung Mỹ và khu vực lân cận liên tục ghi nhận các trận động đất có sức tàn phá đáng kể.

Tháng 2/2010, một trận động đất có độ lớn 8,7 đã xảy ra tại vùng Maule, miền Trung Chile đã tạo ra sóng thần, khiến trên 500 người thiệt mạng và gây thiệt hại hàng tỷ USD.

Tháng 9/2012, Costa Rica từng hứng chịu trận động đất độ lớn 7,6 gần bờ biển Thái Bình Dương. Chỉ vài tháng sau đó, Guatemala cũng trải qua trận động đất mạnh nhất trong hơn 30 năm với độ lớn 7,4, khiến ít nhất 52 người thiệt mạng.

Tháng 6/2017, ít nhất 5 người thiệt mạng trong trận động đất có độ lớn 6,9 xảy ra ở miền tây Guatemala gần biên giới với Mexico.

Đến tháng 1/2018, một trận động đất mạnh 7,6 đã xảy ra gần bờ biển Honduras. Các dư chấn được cảm nhận trên khắp miền Bắc Trung Mỹ, gây ra cảnh báo sóng thần ở Puerto Rico và các đảo Caribe khác.

Năm 2022, một trận động đất có độ lớn 6,7 đã xảy ra ngoài khơi bờ biển phía tây Nicaragua. Năm ngoái, một trận động đất đã gây thiệt hại trên diện rộng ở Guatemala.

Các trận động đất xảy ra liên tiếp là minh chứng cho thấy mức độ hoạt động địa chấn dày đặc của khu vực.

Những nơi nào trên thế giới có nguy cơ động đất cao tương tự?

Trên phạm vi toàn cầu, Vành đai lửa Thái Bình Dương được xem là khu vực hoạt động địa chấn mạnh nhất thế giới, chiếm khoảng 90% số trận động đất được ghi nhận hằng năm. Vành đai này trải dài từ Nam Mỹ, Bắc Mỹ, qua khu vực Đông Á tới vùng Viễn Đông của Nga.

Nhiều quốc gia thường xuyên hứng chịu động đất như Nhật Bản, Philippines và Indonesia đều nằm trên vành đai này.

Mới đây, ngày 8/6, một trận động đất có độ lớn 7,8 xảy ra ngoài khơi đảo Mindanao của Philippines đã khiến nhiều quốc gia phát cảnh báo sóng thần. Ngày 25/6, một trận động đất mạnh khác cũng được ghi nhận ngoài khơi miền Bắc Nhật Bản. USGS cho biết trận động đất này có cường độ 6,9.

Tuy nhiên, mức độ thiệt hại giữa các quốc gia có thể rất khác nhau. Nhật Bản là ví dụ điển hình khi dù thường xuyên xảy ra động đất mạnh nhưng số thương vong thường thấp hơn đáng kể nhờ hệ thống tiêu chuẩn xây dựng nghiêm ngặt và các công nghệ chống động đất tiên tiến.

Theo các chuyên gia, trong phần lớn các trận động đất trên đất liền, nguyên nhân gây tử vong chủ yếu không phải do rung lắc trực tiếp mà do sự sụp đổ của các công trình xây dựng không bảo đảm an toàn. Vì vậy, bên cạnh việc theo dõi và cảnh báo sớm động đất, nâng cao chất lượng hạ tầng và khả năng chống chịu của các công trình vẫn là giải pháp hiệu quả nhất nhằm giảm thiểu thiệt hại khi thiên tai xảy ra.