Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov (trái) và Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị tại cuộc gặp ở Bắc Kinh ngày 9/4/2024. Ảnh tư liệu: AFP/TTXVN (Ảnh không cho phép bên thứ ba khai thác, chia sẻ lại).
Washington gia tăng sức ép kinh tế với Iran
Theo truyền thông Qatar, Tổng thống Donald Trump mới đây cảnh báo sẽ áp dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế đối với bất kỳ quốc gia nào cung cấp “phao cứu sinh” kinh tế cho Iran. Nhà lãnh đạo Mỹ đồng thời tuyên bố phát động “chiến dịch tấn công tổng lực về kinh tế” nhằm vào Tehran.
Động thái này diễn ra sau 6 tháng Mỹ tiến hành chiến dịch quân sự nhắm vào Iran, đồng thời là nỗ lực mới nhất của ông Trump nhằm sử dụng sức mạnh kinh tế của Mỹ để phục vụ các mục tiêu đối ngoại, sau hàng loạt cuộc chiến thương mại gây nhiều hệ lụy trong nửa đầu nhiệm kỳ thứ hai.
Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, khả năng gây sức ép của ông Trump đối với Trung Quốc và Nga - hai đối tác thương mại quan trọng của Iran - vẫn hạn chế. Nga vốn đã chịu các lệnh trừng phạt trên diện rộng của Mỹ và phần lớn hoạt động bên ngoài hệ thống kinh tế do Washington dẫn dắt. Trong khi đó, Trung Quốc nhiều lần cho thấy sẵn sàng phớt lờ các lệnh trừng phạt của Mỹ nếu điều đó phục vụ lợi ích kinh tế của nước này.
Ông Paul Musgrave, Phó Giáo sư ngành Chính phủ tại Đại học Georgetown ở Qatar, nhận định sẽ “rất khó” để ông Trump triển khai hiệu quả chiến dịch gây sức ép này.
“Ông Trump đang cố đơn phương áp đặt các biện pháp trừng phạt vốn theo truyền thống đòi hỏi sự phối hợp đa phương. Điều đó có nghĩa là phải có sự tham gia của Trung Quốc, Nga và 5 nước thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc”, ông Musgrave nói, đề cập 5 thành viên thường trực của cơ quan này.
Trong bài đăng trên nền tảng Truth Social ngày 18/8, Tổng thống Trump tuyên bố chiến dịch nhằm vào Iran sẽ là “chiến dịch kinh tế khốc liệt nhất” từng được tiến hành nhằm vào một quốc gia.
Ông đồng thời cảnh báo các nước hỗ trợ Iran né tránh lệnh trừng phạt của Mỹ sẽ phải đối mặt với “những hậu quả kinh tế to lớn”, trong đó có các hoạt động như “buôn lậu dầu, các thỏa thuận hoán đổi, chuyển tiền mặt, hoạt động của các công ty đổi tiền, đăng ký tàu và các công ty bình phong”.
“Tất cả những hoạt động này phải chấm dứt ngay lập tức”, ông Trump viết.
Trước đó cùng ngày, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) - quốc gia từ lâu đóng vai trò quan trọng đối với Iran trong việc cung cấp các mặt hàng thiết yếu và giúp Tehran tiếp cận thị trường thương mại - tuyên bố áp đặt lệnh cấm vận thương mại vô thời hạn với Iran, sau khi cáo buộc quân đội Iran phóng 2 tên lửa đạn đạo vào lãnh thổ nước này.
Ông Nader Habibi, Giáo sư kinh tế Trung Đông tại Đại học Brandeis, cho rằng Mỹ đã “khuyến khích mạnh mẽ hoặc gây sức ép” để UAE áp đặt lệnh cấm vận. Theo ông, Washington có thể tiếp tục gây sức ép với các đối tác thương mại khác của Iran, trong đó có Trung Quốc - đối tác lớn nhất của Tehran.
Trung Quốc là bài toán khó đối với Mỹ
Song giới quan sát nhận định bất kỳ kế hoạch nào của Mỹ nhằm làm gián đoạn hoạt động thương mại Trung Quốc - Iran nhiều khả năng cũng sẽ gặp trở ngại đáng kể.
Theo số liệu của công ty phân tích Kpler, Trung Quốc đã mua 80% lượng dầu Iran xuất khẩu bằng đường biển trong năm 2025. Tuy nhiên, việc gây sức ép đối với các nhà máy lọc dầu Trung Quốc thường không dễ dàng, bởi phần lớn các cơ sở này hoạt động độc lập và ít phụ thuộc vào hệ thống tài chính của Mỹ.
Mỹ có thể gây sức ép đáng kể nếu trừng phạt các ngân hàng lớn của Trung Quốc vì xử lý các khoản tiền liên quan đến Iran, như Bộ Tài chính Mỹ đã cảnh báo. Tuy nhiên, động thái này cũng có thể khiến Trung Quốc đáp trả trong thời điểm quan hệ ngoại giao giữa hai nước nhạy cảm.
Ông Yu Jie, nghiên cứu viên cấp cao thuộc Chương trình Trung Quốc và châu Á - Thái Bình Dương của Viện Chatham House, nhận định lời đe dọa của ông Trump nhằm vào các đồng minh kinh tế của Iran sẽ không làm thay đổi sự tham gia của Trung Quốc cũng như quan hệ thương mại hiện có với Iran.
“Ông Trump muốn ổn định quan hệ với Trung Quốc, trong khi Bắc Kinh cũng hướng tới một lệnh ngừng bắn tạm thời với Washington”, ông Yu nói.
Theo ông Musgrave, bất kỳ biện pháp trừng phạt thứ cấp “mạnh tay” nào của Mỹ nhằm vào Iran cũng sẽ có tác động rất lớn. Tuy nhiên, ông Trump có thể không muốn gây tổn hại đến quan hệ kinh tế Mỹ - Trung, trong bối cảnh hai nước “đang ở trong một cuộc Chiến tranh Lạnh về kinh tế”.
Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Nhà Trắng. Ảnh: IRNA/TTXVN phát
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm phản ứng trước chiến dịch gây sức ép kinh tế của Tổng thống Trump, cho rằng việc áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt “sẽ không giúp giải quyết vấn đề”.
“Trung Quốc kêu gọi các bên liên quan thực hiện những biện pháp có trách nhiệm, giải quyết các vấn đề bằng con đường ngoại giao và chính trị”, ông Lâm nói.
Mỹ đang nỗ lực kiềm chế căng thẳng với Trung Quốc trước chuyến thăm Washington dự kiến vào tháng tới của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.
Theo ông Yu, trong chuyến thăm này và 2 cuộc gặp khác có thể diễn ra giữa lãnh đạo hai nước vào cuối năm, “xung đột kéo dài tại vùng Vịnh sẽ là một trong những vấn đề được hai bên thảo luận”, nhưng “sẽ không phải vấn đề quan trọng nhất”.
Nga - Iran dựng "đường vòng" né sức ép phương Tây
Tổng thống Nga Vladimir Putin (phải) và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian. Ảnh: IRNA/TTXVN
Nga cũng đặt ra một thách thức khác đối với Washington.
Mặc dù là đối tác thương mại nhỏ hơn của Iran so với Trung Quốc, Moskva và Tehran đã dành nhiều năm xây dựng các mối quan hệ thương mại và quân sự quan trọng, qua đó giảm sự phụ thuộc vào phương Tây.
Tháng 1/2025, hai quốc gia đều đang chịu nhiều lệnh trừng phạt nặng nề này đã ký hiệp ước đối tác kéo dài 20 năm. Theo Bộ trưởng Năng lượng Nga Sergey Tsivilev, thỏa thuận này góp phần đưa kim ngạch thương mại hai nước lên 4,8 tỷ USD trong 11 tháng đầu năm 2025.
Bên cạnh hoạt động buôn bán dầu chịu lệnh trừng phạt, Nga và Iran được cho là còn trao đổi vũ khí và trang thiết bị quân sự qua Biển Caspi.
Mỹ hiện đã áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế trên diện rộng đối với Nga.
Iran tìm lối thoát giữa vòng vây trừng phạt
Ngày 19/8, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi chỉ trích chiến dịch gây sức ép kinh tế của Tổng thống Trump, cho rằng đây là sự tiếp nối những “chính sách thất bại” của Washington và sẽ dẫn tới “thất bại tiếp theo”.
“Khủng bố kinh tế của Mỹ đe dọa nền kinh tế toàn cầu và chủ quyền của các quốc gia trên toàn thế giới”, ông Araghchi viết trên mạng xã hội X.
Là thành viên của BRICS cùng với Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil và một số cường quốc khác, Iran đã tìm cách tận dụng vai trò của mình trong tổ chức này để mở thêm các kênh tài chính.
Tuần trước, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnaser Hemmati cho biết Tehran có kế hoạch gia nhập Ngân hàng Phát triển Mới (NDB) của BRICS. Động thái này có thể mở thêm cơ hội tiếp cận các nguồn tài chính bên ngoài thị trường phương Tây.
Ông Hemmati cũng cho biết Iran tin rằng các nước BRICS có thể giao dịch bằng đồng tiền của mỗi nước, đồng thời Tehran đang hướng tới tăng cường hợp tác tiền tệ song phương và ba bên với các thành viên BRICS.
NDB chưa bình luận về khả năng Iran gia nhập tổ chức này. Việc gia nhập sẽ phải trải qua quy trình kết nạp.
Ông Ali Akbar Dareini, nhà phân tích tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược ở Tehran, cho rằng Iran sẽ tìm được cách tiếp tục hoạt động bất chấp các lệnh trừng phạt “nghẹt thở” của Mỹ.
“Ông Trump đang mắc kẹt trong một cuộc chiến mà ông ấy không thể giành chiến thắng nhưng cũng không thể thoát ra”, ông Dareini nói.