Phương án giải quyết sinh kế mắc cạn ở cửa biển Lý Hòa

Từ trên cao nhìn xuống, con sông như bị cắt đứt trước khi kịp hòa mình vào biển lớn. Ngày qua ngày, cát vẫn tiếp tục bồi lấp, biến cửa biển thành một nút thắt khổng lồ, đẩy sinh kế của hàng nghìn người dân vùng hạ lưu vào vòng xoáy khó khăn.

Cửa biển khép lại, nỗi lo mở ra

Đối với người dân Đông Trạch, cửa biển Lý Hòa không đơn thuần là một cửa sông. Đó là con đường mưu sinh, là lối ra biển của hàng trăm tàu cá, là nơi tiêu thoát nước cho đồng ruộng và cũng là nguồn sống của những vùng nuôi trồng thủy sản trải dài ven sông. Nhưng nhiều năm qua, cát biển liên tục bồi lấp khiến cửa biển ngày càng thu hẹp. Đến nay, nhiều đoạn gần như bịt kín hoàn toàn, ngư dân không thể ra biển.

Đứng bên chiếc tàu đang nằm im trên bãi, ông Hồ Đăng Tiến, ngư dân xã Đông Trạch, không giấu được nỗi lo. Ông cho biết đây đang là thời điểm biển thuận lợi nhất trong năm. Những năm trước, tàu thuyền liên tục ra khơi, mang về những chuyến cá đầy khoang. Nhưng năm nay, nhiều tàu phải nằm bờ vì không thể vượt qua lớp cát bồi ở cửa biển. Theo ông Tiến, nhiều tàu cá được đầu tư vài tỷ đồng nên mỗi ngày không thể ra khơi là thêm áp lực trả nợ ngân hàng. “Ngư dân không ra biển cũng giống như nông dân phải rời xa ruộng đồng”, ông Tiến chia sẻ.

Theo thống kê của xã Đông Trạch, hơn 300 tàu cá lớn nhỏ đang chịu tác động trực tiếp từ tình trạng bồi lấp cửa biển Lý Hòa. Những tàu công suất lớn phải đi neo đậu ở địa phương khác. Ngay cả các tàu nhỏ cũng thường xuyên mắc cạn. Nhiều chủ tàu phải chờ thủy triều lên mới dám cho tàu vượt luồng.

Cùng với ngư dân, những người sống bằng các dịch vụ hậu cần nghề cá cũng bị ảnh hưởng. Tại khu vực thu mua hải sản ven sông, bà Hoàng Thanh Hoa nhìn những kho lạnh hoạt động cầm chừng. “Cửa biển bị bít lại giống như khóa luôn cánh cửa sinh kế của ngư dân”, bà Hoa chia sẻ.

Khi tàu không ra khơi được, sản lượng hải sản giảm mạnh. Các cơ sở thu mua thiếu nguồn hàng. Lao động làm nghề bốc xếp, vận chuyển, chế biến thủy sản cũng mất việc hoặc giảm thu nhập. Điểm nghẽn ở cửa biển đang tạo tác động dây chuyền đến toàn bộ cộng đồng dân cư sống dựa vào nghề biển.

Tác động của việc bồi lấp không chỉ dừng lại ở nghề cá. Nếu cửa biển là đường sống của ngư dân thì khả năng lưu thông của dòng sông Lý Hòa lại quyết định sự tồn tại của hàng trăm ha lúa và vùng nuôi thủy sản trong lưu vực.

Khi cửa biển bị cát chặn kín, nước từ thượng nguồn không thể thoát ra biển. Hệ quả là ngập úng xuất hiện trên diện rộng. Ông Võ Hải Quân, Chủ tịch UBND xã Đông Trạch, cho biết việc bồi lấp cửa biển đã làm khoảng 50 ha lúa vụ Đông Xuân 2025 - 2026 bị ngập úng. Khoảng 20 ha đất sản xuất khác không thể gieo trồng đúng thời vụ do nước tồn đọng kéo dài.
 
“Không chỉ Đông Trạch mà các khu vực thượng lưu thuộc xã Hoàn Lão và Bố Trạch cũng bị ảnh hưởng. Việc tiêu thoát nước gặp rất nhiều khó khăn”, ông Quân cho biết.

Dọc theo những vùng nuôi thủy sản ven sông, nhiều hộ dân cũng đang thấp thỏm. Gần 200 ha diện tích nuôi trồng thủy sản nước mặn, nước lợ chịu ảnh hưởng trực tiếp do nguồn nước không được lưu thông như trước. Người nuôi tôm ở địa phương cho biết việc lấy nước mới và thay nước ao nuôi trở nên khó khăn hơn nhiều. “Chỉ cần chậm thời vụ hoặc môi trường nước biến động là nguy cơ thiệt hại rất lớn”, ông Lê Văn Nam - một hộ nuôi thủy sản lo lắng.

Từ một hiện tượng địa mạo tự nhiên, tình trạng bồi lấp cửa biển Lý Hòa đang trở thành điểm nghẽn phát triển, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và đời sống của cả vùng hạ lưu.

Khi dòng sông không tìm được đường thoát

Thực tế, cuộc chiến chống bồi lấp tại cửa biển Lý Hòa đã diễn ra suốt nhiều năm qua. Sau mỗi mùa mưa bão, sóng biển lại mang theo lượng lớn cát bồi tụ vào khu vực cửa sông. Đặc biệt, cuối năm 2025 và đầu năm 2026, các đợt bão, áp thấp nhiệt đới cùng tình trạng biển động kéo dài đã làm quá trình bồi lấp diễn ra nhanh hơn, khiến luồng lạch ngày càng thu hẹp.

Đầu năm 2026, trước tình trạng cấp bách, chính quyền xã Đông Trạch đã huy động lực lượng, phương tiện đào mở một tuyến cửa biển tạm xuyên qua cồn cát để khơi thông dòng chảy. Hàng nghìn m3 cát được nạo vét, tạo thành tuyến luồng mới dài khoảng 100 m, rộng khoảng 50 m với kinh phí khoảng 200 triệu đồng.

Những ngày đầu, dòng nước được khơi thông, tàu thuyền có thể ra vào trở lại, nhiều hộ dân thở phào nhẹ nhõm. Thế nhưng niềm vui ấy không kéo dài. Chỉ khoảng hai tháng sau, dưới tác động của sóng biển và dòng chảy ven bờ, cát tiếp tục bồi tụ, nhanh chóng lấp đầy luồng lạch vừa được mở. Cửa biển lại trở về tình trạng bịt kín như trước.

Sau đó, tỉnh Quảng Trị tiếp tục hỗ trợ 700 triệu đồng để khơi thông cửa biển. Trước đó, năm 2022, tỉnh Quảng Bình (cũ) cũng đã đầu tư khoảng 14 tỷ đồng để nạo vét cửa sông Lý Hòa. Tuy nhiên, những giải pháp này mới chỉ mang tính ứng phó trước mắt. Sau mỗi lần khơi thông, cát lại tiếp tục bồi lấp, khiến nỗ lực giữ luồng lạch ở cửa biển Lý Hòa rơi vào vòng luẩn quẩn.

Theo Chủ tịch UBND xã Đông Trạch Võ Hải Quân, đây là vấn đề mang tính liên vùng, liên quan đến cả hoạt động khai thác thủy sản, tiêu thoát nước và sản xuất nông nghiệp của nhiều địa phương trong lưu vực sông Lý Hòa, đòi hỏi nguồn lực đầu tư rất lớn, vượt quá khả năng tự cân đối của địa phương.

Ông Phạm Việt Tùng, Trưởng phòng Kinh tế xã Đông Trạch cho biết việc cửa biển bị bồi lấp khiến dòng chảy sông Lý Hòa bị cản trở nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và đời sống của người dân trong toàn lưu vực. Ngư dân bị bít lối ra biển, hoạt động khai thác hải sản đình trệ; nông dân đối mặt nguy cơ ngập úng, mất mùa; trong khi các hộ nuôi trồng thủy sản gặp khó khăn do nguồn nước không được lưu thông ổn định, làm gia tăng rủi ro sản xuất.
 
“Cửa biển bị bồi lấp không chỉ là câu chuyện của riêng ngư dân mà đã trở thành vấn đề ảnh hưởng đến toàn bộ hoạt động kinh tế và sinh kế của người dân vùng hạ lưu sông Lý Hòa” - ông Tùng chia sẻ.

Bao giờ dòng sông tìm lại lối ra biển?

Theo ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị, tình trạng bồi lấp cửa biển Lý Hòa đang ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân trong toàn lưu vực, đồng thời tác động tiêu cực đến phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Các chuyên gia thủy lợi nhận định cửa sông Lý Hòa chịu tác động tổng hợp của sóng ven bờ, dòng chảy cửa sông và quá trình vận chuyển bùn cát tự nhiên. Trong điều kiện đó, việc nạo vét đơn thuần chỉ có thể giải quyết khó khăn trước mắt, khó mang lại hiệu quả lâu dài và tốn kém nguồn lực.

Theo các chuyên gia, để xử lý tận gốc tình trạng bồi lấp, cần triển khai một phương án chỉnh trị tổng thể gồm xây dựng hệ thống kè dẫn dòng, kè chắn cát, công trình bảo vệ bờ; đồng thời nạo vét lòng sông, khơi thông dòng chảy khu vực thượng nguồn và điều tiết hợp lý dòng nước nhằm ổn định cửa sông, bảo đảm tiêu thoát lũ, chống ngập úng và duy trì luồng tàu ra vào an toàn.

Đặc biệt, phương án xây dựng tuyến sông đào mới thông ra biển đang được xem là giải pháp chiến lược để tạo hướng thoát nước ổn định và giảm nguy cơ bồi lấp lâu dài. Hiện UBND tỉnh Quảng Trị đã báo cáo Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất đầu tư dự án xây dựng tuyến sông đào từ sông Lý Hòa ra biển với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 1.000 tỷ đồng từ nguồn vốn đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030.

Chiều xuống trên cửa biển Lý Hòa, dòng nước vẫn lặng lẽ dồn lại phía trong doi cát lớn đang chắn ngang cửa biển. Bên bờ, những con tàu đánh cá nằm im chờ con nước. Xa hơn là những cánh đồng và vùng nuôi thủy sản vẫn thấp thỏm trước nguy cơ ngập úng, chậm vụ.

Người dân nơi đây hiểu rằng một vài đợt nạo vét nữa có thể giúp tàu thuyền tạm thời ra khơi, giúp dòng nước có thêm một lối thoát. Nhưng họ cũng hiểu rằng, nếu không có một công trình đủ sức ổn định dòng chảy và ngăn cát bồi lấp thì những doi cát sẽ lại xuất hiện, những luồng lạch sẽ lại bị bịt kín và vòng luẩn quẩn khó khăn sẽ tiếp tục lặp lại.

Bởi phía sau câu chuyện cửa biển Lý Hòa không chỉ là bài toán thủy lợi hay giao thông đường thủy. Đó là sinh kế của hàng nghìn ngư dân, nông dân và hộ nuôi trồng thủy sản đang từng ngày chờ đợi một giải pháp đủ sức chấm dứt vòng luẩn quẩn bồi lấp kéo dài nhiều năm qua, để dòng sông tìm lại lối ra biển và người dân tìm lại sự ổn định trong sản xuất, đời sống.