Nỗ lực phòng chống dịch tay chân miệng - Bài cuối: Nguy cơ dịch lan rộng, kỳ vọng sớm có vaccine phòng bệnh

Nguy cơ dịch bệnh lây lan trong trường học

PGS.TS.BS Nguyễn Vũ Thượng, Phó Viện trưởng Viện Pasteur TP Hồ Chí Minh cho biết, từ đầu năm 2026 đến nay, bệnh tay chân miệng tại các tỉnh, thành khu vực phía Nam ghi nhận xu hướng gia tăng so với cùng kỳ năm 2025. Dự báo trong thời gian tới, số ca mắc có thể tiếp tục tăng, tiềm ẩn nguy cơ gây quá tải tại các bệnh viện tuyến cuối.

Theo phân tích của các chuyên gia, có 5 nhóm yếu tố chính ảnh hưởng đến nguy cơ lây lan dịch bệnh gồm: môi trường sống đông đúc, điều kiện vệ sinh chưa bảo đảm; miễn dịch cộng đồng biến động theo chu kỳ; khí hậu nóng ẩm thuận lợi cho virus phát triển; việc chưa phát hiện và xử lý kịp thời các ổ dịch; cùng với hạn chế trong công tác báo cáo, giám sát dịch tễ tại một số địa phương.

Bệnh tay chân miệng chủ yếu xảy ra ở trẻ dưới 5 tuổi, trong đó khoảng 80% trường hợp tập trung ở nhóm dưới 36 tháng tuổi. Đây là nhóm đối tượng cần được ưu tiên trong các chiến lược phòng bệnh. TS.BS Nguyễn Vũ Thượng cho biết, hệ số lây lan của bệnh có thể dao động từ 1,1 đến 5,5, đồng nghĩa một trẻ mắc bệnh có thể lây cho từ 1 đến 5 trẻ khác. Thời kỳ lây mạnh nhất là trong tuần đầu sau khởi phát, song virus vẫn có thể tồn tại và tiếp tục phát tán ra môi trường trong nhiều tuần sau đó. Đáng lưu ý, người bệnh có thể lây truyền virus ngay cả trước khi xuất hiện triệu chứng.

TS.BS Nguyễn Vũ Thượng cho rằng, trường mầm non là khu vực có nguy cơ cao do tập trung đông trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm dưới 36 tháng tuổi. Nếu không được phát hiện sớm, dịch bệnh có thể nhanh chóng lan rộng trong cộng đồng. Tuy nhiên, thực tế hiện nay vẫn còn tình trạng thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và cơ quan y tế.

Một số cơ sở mầm non khi ghi nhận ca bệnh chưa báo cáo kịp thời với trạm y tế, ảnh hưởng đến hiệu quả giám sát và kiểm soát dịch. Bên cạnh đó, một số địa phương cấp xã, phường còn hạn chế về nguồn lực và nhân lực trong triển khai các hoạt động phòng, chống dịch.

Trước tình hình trên, TS.BS Nguyễn Vũ Thượng nhấn mạnh cần tăng cường phối hợp giữa ngành y tế và giáo dục, đặc biệt tại các cơ sở mầm non; đồng thời nâng cao vai trò của trạm y tế xã trong công tác giám sát, phát hiện sớm và xử lý ổ dịch. Công tác truyền thông cũng cần được đẩy mạnh, hướng đến phụ huynh, giáo viên và người chăm sóc trẻ, nhằm nâng cao nhận thức về các dấu hiệu nhận biết sớm bệnh và các biểu hiện cảnh báo nặng.

Bà Lê Hồng Nga, Phó Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP Hồ Chí Minh cho biết, ngành y tế Thành phố đã tăng cường phối hợp với ngành giáo dục trong công tác phòng, chống dịch bệnh tại trường học. Các hoạt động tập huấn trực tuyến được tổ chức cho cán bộ y tế và trường học về phòng, chống bệnh tay chân miệng trong cộng đồng; đồng thời hệ thống giám sát dịch bệnh được duy trì thường xuyên, kết hợp hỗ trợ chuyên môn cho các địa phương.

Hoạt động truyền thông phòng bệnh tiếp tục được đẩy mạnh với nhiều hình thức như truyền thông trực tiếp, tờ rơi, pano, loa phát thanh… tập trung vào thông điệp “3 sạch”: ăn sạch, ở sạch, bàn tay sạch. Tại các cơ sở giáo dục mầm non, việc điểm danh hằng ngày, theo dõi nguyên nhân trẻ nghỉ học được thực hiện nhằm phát hiện sớm ca bệnh và báo cáo kịp thời cho cơ quan y tế. Các biện pháp vệ sinh, khử khuẩn lớp học, đồ dùng, đồ chơi cũng được tăng cường, đồng thời hướng dẫn trẻ và giáo viên thực hành rửa tay đúng cách.

Bên cạnh đó, ngành y tế đặc biệt lưu ý phụ huynh cần nhận biết sớm các dấu hiệu chuyển nặng để đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời. Những trường hợp mắc bệnh phải được nghỉ học và cách ly đủ 10 ngày kể từ khi khởi phát nhằm hạn chế lây lan trong cộng đồng. Người dân được khuyến cáo duy trì thói quen rửa tay bằng xà phòng, vệ sinh môi trường sống, khử khuẩn đồ chơi định kỳ và theo dõi sát tình trạng sức khỏe của trẻ.

Kỳ vọng sớm có vaccine tay chân miệng

Trong bối cảnh bệnh tay chân miệng chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và nguy cơ biến chứng nặng luôn hiện hữu, công tác kiểm soát dịch bệnh thời gian qua chủ yếu dựa vào các biện pháp phòng ngừa thụ động. Thực tế cho thấy, khi chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc điều trị tay chân miệng hiện nay chủ yếu là theo dõi, chăm sóc triệu chứng và phát hiện sớm biến chứng. Điều này không chỉ tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế mà còn làm gia tăng gánh nặng chi phí cho gia đình và xã hội.

Trong bối cảnh đó, ngày 17/3, Cục Quản lý dược (Bộ Y tế) đã chính thức cấp phép lưu hành vaccine phòng tay chân miệng do virus EV71, đánh dấu bước tiến quan trọng trong công tác phòng, chống bệnh. Các chuyên gia y tế nhận định, việc đưa vaccine vào sử dụng được kỳ vọng sẽ góp phần giảm số ca mắc, hạn chế biến chứng nặng và tử vong, đồng thời giảm tải cho hệ thống y tế, hướng tới kiểm soát bền vững bệnh tay chân miệng trong cộng đồng.

Theo đó, vaccine được chỉ định cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi, đã được chứng minh an toàn, hiệu quả bảo vệ gần 97% và duy trì miễn dịch bền vững. Đây là giải pháp trực tiếp nhằm phòng ngừa chủng EV71 tác nhân có độc lực cao, nguyên nhân chính gây ra các biến chứng nguy hiểm như viêm não, viêm màng não, suy hô hấp ở trẻ nhỏ.

Bác sĩ Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống tiêm chủng VNVC cho rằng, việc Bộ Y tế cấp phép vaccine phòng tay chân miệng có ý nghĩa quan trọng trong việc bổ sung thêm công cụ phòng, chống bệnh truyền nhiễm tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh chủng EV71 liên quan đến nhiều trường hợp bệnh nặng. VNVC đã chủ động phối hợp với các đối tác để chuẩn bị các điều kiện cần thiết, sẵn sàng cho việc tiếp cận và triển khai vaccine theo quy định khi có hướng dẫn cụ thể từ cơ quan chức năng. Việc từng bước đưa vaccine vào sử dụng được kỳ vọng sẽ góp phần hỗ trợ giảm nguy cơ bệnh nặng và giảm áp lực cho hệ thống y tế.

“Với mạng lưới gần 260 trung tâm tiêm chủng trên toàn quốc cùng kinh nghiệm hợp tác với các đối tác vaccine hàng đầu thế giới, trong đó có Substipharm Biologics, đơn vị sở hữu vaccine phòng tay chân miệng, VNVC đã chủ động tiếp cận và chuẩn bị các điều kiện cần thiết từ sớm. Ngay sau khi Bộ Y tế phê duyệt, hệ thống tiếp tục đẩy nhanh các bước triển khai nhằm sớm đưa vaccine vào phục vụ người dân tại Việt Nam”, bác sĩ Bạch Thị Chính cho biết.

Bác sĩ Trương Hữu Khanh, nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 đánh giá việc cấp phép vaccine là tín hiệu rất đáng mừng trong bối cảnh tay chân miệng vẫn gây ra nhiều ca biến chứng nặng ở trẻ nhỏ. Các nghiên cứu lâm sàng cho thấy hiệu quả bảo vệ của vaccine EV71 rất cao, đã được triển khai tại một số quốc gia như Đài Loan và ghi nhận kết quả tích cực. Khi vaccine được đưa vào sử dụng, tỷ lệ mắc bệnh, đặc biệt là các ca nặng có thể giảm đáng kể.

Các chuyên gia y tế cho rằng, bên cạnh tiêm vaccine, các biện pháp phòng bệnh chủ động vẫn rất cần thiết. Phụ huynh, nhà trường và cơ sở giữ trẻ cần phối hợp chặt chẽ trong vệ sinh môi trường, đảm bảo an toàn thực phẩm và khử khuẩn đồ dùng, đồ chơi cho trẻ. Trẻ cần được rèn thói quen rửa tay bằng xà phòng, hạn chế bò sát sàn nhà, mút tay và tiếp xúc với bề mặt bẩn. Đồng thời, người lớn chăm sóc trẻ phải nâng cao ý thức vệ sinh cá nhân để tránh nguy cơ lây bệnh cho trẻ.