Chuyển đổi mô hình y tế để thích ứng già hóa dân số

Thông tin được đưa ra tại hội thảo “Kinh tế bạc thúc đẩy hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe”, do Báo Tuổi trẻ tổ chức chiều 24/4, với sự tham dự của đại diện Bộ Y tế, Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, cùng các chuyên gia, cơ sở khám chữa bệnh và doanh nghiệp trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe.

Người Việt "sống lâu nhưng chưa sống khoẻ"

Tại hội thảo, PGS.TS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế) cho biết, Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị nhấn mạnh sức khỏe là vốn quý nhất của mỗi con người và toàn xã hội. Theo Tổ chức Y tế thế giới, sức khỏe không chỉ là không có bệnh tật mà còn bao gồm thể chất, tinh thần và xã hội. Do đó, chính sách y tế cần hướng tới chăm sóc sức khỏe toàn diện, nâng cao tuổi thọ, tầm vóc và chất lượng cuộc sống người dân.

Theo ông Trần Đắc Phu, Việt Nam có lợi thế về tuổi thọ trung bình tương đối cao so với nhiều quốc gia cùng mức thu nhập. Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại tình trạng “sống lâu nhưng chưa sống khỏe”, khi tỷ lệ mắc các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường ngày càng gia tăng.

Theo ông Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó giám đốc Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, quá trình già hóa dân số tại thành phố diễn ra nhanh dù bắt đầu muộn hơn cả nước khoảng 6 năm. Nếu năm 2010, TP Hồ Chí Minh còn trong giai đoạn cơ cấu dân số vàng thì đến năm 2017 đã bước vào giai đoạn già hóa dân số, khi tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên vượt 10%. Đến năm 2025, tỷ lệ này khoảng 11,6%. Dự báo đến năm 2038, thành phố trở thành xã hội dân số già (trên 20%) và giai đoạn 2048 - 2050 có thể bước vào xã hội siêu già, với trên 30% dân số từ 60 tuổi trở lên.

Lãnh đạo Sở Y tế TP Hồ Chí Minh nhận định, đây là quá trình chuyển đổi nhanh từ cơ cấu dân số vàng sang dân số già và siêu già, có thể khái quát là “chưa kịp giàu đã già”, khi cơ cấu dân số vàng chưa phát huy hết vai trò thúc đẩy kinh tế thì xã hội đã bước vào già hóa.

Về thực trạng sức khỏe người cao tuổi, TP Hồ Chí Minh đã triển khai khảo sát, tầm soát trên gần 500.000 người từ 60 tuổi trở lên. Kết quả cho thấy, mỗi người cao tuổi trung bình mắc trên 2 bệnh mạn tính, trong đó 63,6% bị tăng huyết áp và 26,2% mắc hoặc nghi ngờ đái tháo đường.

Đáng chú ý, khoảng 15% trường hợp tăng huyết áp được phát hiện mới trong quá trình tầm soát, tức người bệnh trước đó không biết mình mắc bệnh. Với hơn 1 triệu người cao tuổi tại thành phố, ước tính có hơn 200.000 người bị tăng huyết áp nhưng chưa được phát hiện. Bên cạnh đó, khoảng 18,3% người cao tuổi có suy giảm chức năng, gần 10% cần hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày, cùng các vấn đề về sức khỏe tinh thần.

Lãnh đạo Sở Y tế TP Hồ Chí Minh cho rằng, người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh cùng lúc, diễn tiến phức tạp, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các cơ quan, gây khó khăn trong điều trị và chăm sóc. Trong khi đó, hệ thống y tế hiện nay chưa tương thích hoàn toàn với nhu cầu chăm sóc dài hạn; mạng lưới hỗ trợ xã hội và gia đình còn hạn chế, áp lực tài chính ngày càng lớn.

Cần chuyển đổi mô hình chăm sóc người cao tuổi

Hiện TP Hồ Chí Minh có 15 bệnh viện tuyến thành phố có khoa lão, 17 bệnh viện có khoa lão kết hợp, 36 cơ sở bảo trợ xã hội công lập và 102 câu lạc bộ hỗ trợ cộng đồng cho người cao tuổi. Tuy nhiên, theo đánh giá, với xu hướng già hóa nhanh, hệ thống này sẽ dần mất cân đối so với nhu cầu thực tế.

Từ thực tế trên, ông Nguyễn Văn Vĩnh Châu đề xuất cần phân loại mức độ phụ thuộc của người cao tuổi để tổ chức chăm sóc phù hợp, từ còn khả năng tự chăm sóc, cần hỗ trợ sinh hoạt, suy giảm nhận thức cần theo dõi đến mức cần chăm sóc toàn diện.

Ông Châu nhấn mạnh, cần chuyển đổi mô hình chăm sóc từ tập trung điều trị bệnh cấp tính sang quản lý sức khỏe dài hạn, duy trì chức năng và chăm sóc liên tục; đồng thời tăng cường chăm sóc tại nhà và cộng đồng thay vì lấy bệnh viện làm trung tâm.

Theo mô hình được nhiều quốc gia áp dụng, hệ thống chăm sóc người cao tuổi gồm nhiều tầng. Trong đó, tầng cơ bản là chăm sóc tại cộng đồng, tập trung duy trì lối sống chủ động để kéo dài thời gian sống khỏe. Tầng tiếp theo là các mô hình hỗ trợ cộng đồng như câu lạc bộ người cao tuổi, trung tâm sinh hoạt ban ngày, nơi người cao tuổi được giao lưu, sinh hoạt và hỗ trợ y tế cơ bản. Một mô hình được đề cập là “nhà già”, nơi người cao tuổi sinh hoạt ban ngày và trở về gia đình vào buổi chiều nhằm tăng giao lưu xã hội và cải thiện sức khỏe tinh thần.

Tầng thứ 3 là chăm sóc tại nhà có chuyên môn với sự tham gia của bác sĩ gia đình và điều dưỡng. Nếu không thể chăm sóc tại nhà, người cao tuổi được chuyển đến cơ sở chăm sóc dài hạn. Tầng cuối cùng là điều trị tại bệnh viện cho các trường hợp cấp tính.

Ông Nguyễn Văn Vĩnh Châu nhấn mạnh giá trị cốt lõi của hệ sinh thái chăm sóc người cao tuổi là “già hóa tại chỗ”, tức người cao tuổi được sống trong môi trường quen thuộc. Việc duy trì môi trường này có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe tinh thần, góp phần giúp người cao tuổi sống vui, sống khỏe và kéo dài tuổi thọ.

Bên cạnh đó, lãnh đạo Sở Y tế TP Hồ Chí Minh cũng đề xuất nghiên cứu các chính sách an sinh xã hội, trong đó có bảo hiểm chăm sóc dài hạn cho người cao tuổi bên cạnh bảo hiểm y tế hiện hành, nhằm đáp ứng nhu cầu chăm sóc trong tương lai.

Theo ông Trần Đắc Phu, để thích ứng với già hóa dân số, cần phát triển các mô hình chăm sóc người cao tuổi như bệnh viện lão khoa; cơ sở dưỡng lão và chăm sóc dài hạn; trung tâm chăm sóc ban ngày; chăm sóc tại gia đình và cộng đồng. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là cơ sở vật chất mà là nguồn nhân lực.

Theo đó, cần chú trọng đào tạo đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng chuyên ngành lão khoa, có kỹ năng chăm sóc toàn diện, tư vấn và hỗ trợ tâm lý cho người cao tuổi. Để triển khai hiệu quả, cần xây dựng chiến lược đồng bộ, từ đào tạo nhân lực, phát triển mô hình đến hoàn thiện chính sách ưu đãi và cơ chế hỗ trợ.

GS.TS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương (Bộ Y tế) cho biết, hiện nay ngành y tế đang chuyển trọng tâm từ khám chữa bệnh sang phòng bệnh, đây là định hướng đúng đắn trong bối cảnh mới. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải cụ thể hóa các chính sách thành các hành động và giải pháp triển khai thực tiễn, thay vì chỉ dừng ở định hướng chung.

Theo GS.TS Phan Trọng Lân, sức khỏe không chỉ là không có bệnh tật mà là trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tinh thần và xã hội. Một người có thể không mắc bệnh nhưng nếu thường xuyên lo âu, căng thẳng hoặc thiếu tự tin thì chưa thể coi là khỏe mạnh. Đối với người cao tuổi, yếu tố tinh thần và khả năng kết nối xã hội có vai trò đặc biệt quan trọng. Do đó, cần tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục tham gia các hoạt động xã hội, phát huy tri thức, kinh nghiệm và giá trị của mình.

Bên cạnh đó, người cao tuổi cũng cần được hỗ trợ tiếp cận công nghệ thông tin, duy trì kết nối xã hội và tham gia các hoạt động phù hợp với khả năng, qua đó nâng cao chất lượng cuộc sống và sức khỏe tinh thần.