Bảo tàng Borobudur.
Quần thể Borobudur có diện tích khoảng 85 ha, đang hướng tới mô hình du lịch văn hóa chất lượng cao, nơi giá trị di sản, trải nghiệm văn hóa và lợi ích cộng đồng địa phương được đặt lên hàng đầu.
Mô hình hệ sinh thái trải nghiệm
Trong những năm gần đây, chính phủ và ngành du lịch Indonesia thực hiện chiến lược nhằm biến Borobudur từ một điểm tham quan di sản đơn thuần thành một “hệ sinh thái văn hóa” hoàn chỉnh. Du khách sẽ không chỉ đến để chiêm ngưỡng ngôi đền cổ, mà còn để trải nghiệm chiều sâu lịch sử, nghệ thuật và đời sống văn hóa Java.
Với chiến lược đó, bên cạnh khu đền chính, những không gian vệ tinh như Bảo tàng Borobudur và Trung tâm Văn hóa Manohara được qui hoạch, đầu tư bài bản. Thực tế các điểm đến này đang giữ vai trò ngày càng quan trọng và là những mảnh ghép tạo nên một không gian hoàn chỉnh cho quần thể ngôi đền Phật giáo lớn nhất thế giới.
Ban nhạc biểu diễn trong khuôn viên Làng Nghệ thuật Borobudur.
Trả lời phóng viên TTXVN tại Indonesia, bà Febrina Infan - Tổng giám đốc InJourney, đơn vị quản lý và phát triển du lịch chính tại khu vực Borobudur, cho biết, quần thể này được qui hoạch và vận hành theo cách thiết lập các “điểm đến vệ tinh” hỗ trợ, bổ sung cho nhau. Theo bà, trong thời đại cạnh tranh du lịch toàn cầu, giá trị của một điểm đến không còn nằm ở riêng công trình nổi tiếng, mà ở khả năng tạo ra cả một hệ sinh thái trải nghiệm.
Với xu hướng này, thay vì tập trung toàn bộ dòng khách vào khu lõi Borobudur, Indonesia đang mở rộng các không gian văn hóa vệ tinh xung quanh di sản. Các trung tâm trải nghiệm, bảo tàng, làng nghề, lễ hội nghệ thuật và du lịch cộng đồng được kết nối để hình thành một chuỗi trải nghiệm văn hóa hoàn chỉnh.
Cách tiếp cận này cũng giúp cộng đồng địa phương tham gia sâu hơn vào ngành du lịch, từ biểu diễn nghệ thuật, sản xuất thủ công mỹ nghệ cho tới dịch vụ lưu trú và ẩm thực truyền thống.
Các công trình “vệ tinh”
Các công trình vệ tinh trong quân thể khu du lịch Borobudur.
Bảo tàng Borobudur được xem là nơi lưu giữ ký ức và kể lại câu chuyện lịch sử phía sau ngôi đền cổ hơn 1.200 năm tuổi này. Nằm không xa khu đền chính, Bảo tàng giới thiệu hàng ngàn hiện vật khảo cổ, tư liệu phục dựng và lịch sử các chiến dịch trùng tu Borobudur qua nhiều thời kỳ, đặc biệt là đợt đại trùng tu với sự hỗ trợ của UNESCO vào thập niên 1970–1980. Nhờ đó, ngôi đền thoát khỏi nguy cơ xuống cấp nghiêm trọng và trở thành một điểm đến nổi tiếng trong bản đồ du lịch Indonesia.
Không gian bảo tàng giúp du khách hiểu rằng Borobudur không chỉ là một công trình kiến trúc đồ sộ, mà còn là dấu tích của nền văn minh Java cổ từng phát triển rực rỡ ở Đông Nam Á. Các sa bàn, phù điêu, hình ảnh và tư liệu tại đây giải thích chi tiết về triết lý Phật giáo, cấu trúc mandala của ngôi đền cũng như kỹ thuật xây dựng bằng đá núi lửa của người Java cổ.
Từ năm 2024, việc tái quy hoạch khu vực Borobudur đã bổ sung thêm Làng Nghệ thuật Seni rộng hơn 10 ha vào quần thể. Ở đây tập trung các gian hàng lưu niệm, khu triển lãm, trung tâm thủ công mỹ nghệ, khu ẩm thực và một số không gian văn hóa.
Bức tượng Phật Dhyani Buddha Vairocana tại Bảo tàng Borobudur.
Việc di dời và sắp xếp các gian hàng lưu niệm ra khỏi khu vực sát chân đền không chỉ góp phần bảo tồn cảnh quan và giá trị di sản, mà còn tạo điều kiện để người dân địa phương duy trì sinh kế từ hoạt động du lịch. Du khách có thể tìm thấy nhiều sản phẩm thủ công truyền thống, đồ lưu niệm mang đậm dấu ấn văn hóa Java và các mặt hàng gắn với hình ảnh Borobudur.
Trong khi đó, Trung tâm Văn hóa Manohara lại mang một màu sắc khác khi di sản được “đánh thức” bằng các trải nghiệm văn hóa sống động. Các hoạt động nghệ thuật như biểu diễn múa Java truyền thống, hòa tấu gamelan thường được tổ chức trong không gian này.
Du khách cũng có thể tham gia workshop batik, tìm hiểu nghề thủ công địa phương hoặc thưởng thức các món ăn truyền thống Java. Đây cũng là nơi tổ chức các chương trình văn hóa lớn quanh Borobudur như lễ Vesak, các chương trình nghệ thuật cộng đồng hay hoạt động quảng bá du lịch sáng tạo.
Khu bán đồ lưu niệm.
Các trải nghiệm văn hóa mang tính chiều sâu hơn tại đây được tổ chức nhằm góp phần “giữ chân” du khách lưu lại Borobudur lâu hơn để được đắm mình trong văn hóa bản địa đậm bản sắc.
Đó cũng là một phần trong chiến lược chuyển đổi Borobudur từ mô hình “du lịch đại trà” sang “du lịch chất lượng cao”. Định hướng này được Indonesia thúc đẩy mạnh trong vài năm gần đây nhằm giảm áp lực lên khu đền cổ vốn đang đối mặt nguy cơ quá tải du khách và xuống cấp di sản.
Mô hình “hệ sinh thái” mà Indonesia xây dựng quanh Borobudur phản ánh xu hướng mới cũng là bài học kinh nghiệm trong quản lý di sản: giảm khai thác trực tiếp khu lõi, mở rộng không gian văn hóa vệ tinh và biến di sản thành một phần của đời sống cộng đồng đương đại.
Borobudur là biểu tượng một quá khứ huy hoàng của Java. Những không gian như Bảo tàng Borobudur, Trung tâm Văn hóa Manohara, hay Làng nghệ thuật Seni, đang giúp di sản này tiếp tục phát triển trong hiện tại một cách bền vững, tôn trọng môi trường và sinh kế cùng đời sống cư dân địa phương.