Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đang tạo ra những chuyển động đáng chú ý trong ngành nông nghiệp. Không chỉ dừng lại ở vai trò định hướng, nghị quyết này đặt ra yêu cầu thay đổi căn bản phương thức phát triển, từ mô hình dựa vào tài nguyên sang dựa trên tri thức và dữ liệu, mở ra nền tảng cho quá trình hình thành nông nghiệp thông minh tại Việt Nam.
Chuyển đổi từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp” đang trở thành xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập.
Bài 1: Đột phá từ thể chế và chuyển đổi tư duy
Trong nhiều năm, nông nghiệp vẫn được xem là “trụ đỡ” của nền kinh tế, đặc biệt trong các giai đoạn khó khăn. Tuy nhiên, trước tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, cùng với các tiêu chuẩn xanh và yêu cầu phát triển bền vững từ thị trường quốc tế, mô hình tăng trưởng truyền thống đang bộc lộ những hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một lực đẩy mới mang tính hệ thống, trong đó thể chế đóng vai trò then chốt.
Chuyển từ "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp"
Ông Trần Xuân Đích, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, Nghị quyết 57 không chỉ là văn bản định hướng mà còn thể hiện sự thay đổi trong tư duy quản lý nhà nước. Theo ông, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo được xác định là động lực quan trọng nhất của tăng trưởng kinh tế, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, nơi đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển.
Theo ông Trần Xuân Đích, một trong những nội dung trọng tâm là hoàn thiện hệ thống pháp lý nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Dự kiến đến năm 2030, hơn 10 bộ luật liên quan đến sở hữu trí tuệ, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số sẽ được đồng bộ. Đây được xem là cơ sở để các doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu yên tâm đầu tư vào công nghệ lõi.
Bên cạnh đó, mục tiêu đến năm 2030 là mỗi doanh nghiệp tiên phong phải sở hữu ít nhất một sáng chế hoặc tài sản trí tuệ được bảo hộ. Bộ Khoa học và Công nghệ cũng định hướng chuyển từ cơ chế “xin - cho” sang cơ chế “kiến tạo phát triển”, tập trung hỗ trợ các dự án có khả năng tạo ra tác động lan tỏa trong toàn ngành.
Cùng với hoàn thiện thể chế, một trong những yêu cầu quan trọng là thay đổi tư duy phát triển. Trong thời gian dài, sản xuất nông nghiệp chủ yếu tập trung vào sản lượng, với cách tiếp cận “lấy công làm lãi”. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và kinh tế số phát triển, cách tiếp cận này đang dần không còn phù hợp.
Ông Trần Xuân Đích, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) phát biểu tại hội thảo gần đây.
Tiến sĩ Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI) cho rằng, cần chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp, trong đó công nghệ và quản trị đóng vai trò trung tâm. Theo ông, thị trường quốc tế ngày càng đặt ra những yêu cầu khắt khe về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát thải, đòi hỏi sản phẩm nông nghiệp không chỉ đáp ứng về sản lượng mà còn phải đảm bảo tính minh bạch và bền vững.
“Nông nghiệp thông minh không phải là khái niệm xa vời, mà bắt đầu từ việc làm chủ thông tin. Khi người nông dân tiếp cận và sử dụng hiệu quả dữ liệu, họ có thể chủ động hơn trong sản xuất, giảm phụ thuộc vào yếu tố may rủi và nâng cao khả năng cạnh tranh”, Tiến sĩ Trần Văn Tùng nhấn mạnh.
Trong quá trình này, vai trò của các tổ chức trung gian như hiệp hội, viện nghiên cứu và hệ thống khuyến nông là rất quan trọng. Việc chuyển giao tri thức từ các nghiên cứu học thuật sang ứng dụng thực tiễn cần được thực hiện một cách hiệu quả, giúp nông dân tiếp cận công nghệ một cách dễ hiểu và phù hợp với điều kiện sản xuất.
TP Hồ Chí Minh đẩy mạnh vai trò trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và chuyển giao công nghệ nông nghiệp.
Ở góc độ địa phương, TP Hồ Chí Minh đang định vị vai trò là trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực nông nghiệp. Dù diện tích đất nông nghiệp không lớn, nhưng Thành phố tập trung nguồn lực vào phát triển các mô hình nông nghiệp công nghệ cao, từ đó lan tỏa ra các vùng sản xuất trọng điểm như Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên.
Ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh cho biết, Thành phố đang tập trung phát huy lợi thế về nguồn nhân lực và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo để hỗ trợ phát triển nông nghiệp thông minh. Các giống cây trồng, vật nuôi có năng suất cao và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu đang được nghiên cứu và chuyển giao từ đây đến nhiều địa phương.
Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa nhà nước, doanh nghiệp và nhà khoa học tiếp tục được đẩy mạnh nhằm hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp. Các cơ chế thử nghiệm, chính sách hỗ trợ và hoạt động kết nối được triển khai nhằm đưa các giải pháp công nghệ vào thực tiễn sản xuất.
Ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh chia sẻ tại hội thảo gần đây.
Thu hẹp khoảng cách số và vai trò của dữ liệu trong nông nghiệp
Dù có nhiều chuyển biến tích cực, quá trình chuyển đổi sang nông nghiệp thông minh vẫn đối mặt với không ít thách thức, đặc biệt là sự chênh lệch trong khả năng tiếp cận công nghệ giữa các vùng, các nhóm nông dân.
Ông Doãn Văn Chiến, Phó Giám đốc phụ trách Trung tâm Khuyến nông Quốc gia vùng Đồng bằng sông Cửu Long cho biết, khoa học công nghệ hiện đóng góp khoảng 30% giá trị gia tăng của ngành nông nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ chưa đồng đều, nhiều nông dân vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các công cụ số.
Theo ông Chiến, chuyển đổi số trong nông nghiệp không chỉ là đầu tư thiết bị mà quan trọng hơn là nâng cao năng lực của người sử dụng. Do đó, hệ thống khuyến nông cần tập trung đào tạo kỹ năng số, hướng dẫn người dân sử dụng các ứng dụng quản lý sản xuất và từng bước hình thành thói quen ghi chép nhật ký điện tử.
Ứng dụng công nghệ giúp nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam.
Mục tiêu đặt ra là đến năm 2026, 100% hộ dân tham gia các mô hình nông nghiệp thông minh tại vùng trọng điểm sẽ được tiếp cận thông tin và khuyến cáo thông qua nền tảng số. Đây được xem là bước đi quan trọng để tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi toàn diện.
Ở góc độ quản lý, dữ liệu đang trở thành yếu tố then chốt trong phát triển nông nghiệp hiện đại. PGS.TS Đỗ Văn Hùng, Phó Chủ tịch VASTI cho rằng, dữ liệu không chỉ phục vụ sản xuất mà còn là cơ sở để nâng cao giá trị sản phẩm trên thị trường.
Theo ông Hùng, việc xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ, liên thông giữa các bộ, ngành và địa phương là yêu cầu cấp thiết. Khi dữ liệu được quản trị hiệu quả, các cơ quan quản lý có thể dự báo cung - cầu, hỗ trợ điều tiết thị trường và hạn chế tình trạng “được mùa mất giá”. Đồng thời, doanh nghiệp và người tiêu dùng có thể truy xuất nguồn gốc sản phẩm một cách minh bạch.
Dữ liệu và công nghệ số được xem là nền tảng quan trọng trong phát triển nông nghiệp bền vững.
Quá trình chuyển đổi sang nông nghiệp thông minh tại Việt Nam đang được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố, từ chính sách, khoa học công nghệ đến nhu cầu thị trường. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu tăng trưởng bền vững và nâng cao giá trị gia tăng, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các bên liên quan, cùng với việc tiếp tục hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực thực thi.
Trong bối cảnh đó, việc chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, cùng với ứng dụng công nghệ và quản trị dữ liệu được xem là hướng đi tất yếu. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nền tảng cho sự phát triển lâu dài của ngành nông nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên số.
Bài cuối: Khi AI và dữ liệu không gian thay đổi cách làm nông