Nóng trong tuần: Mỹ chuẩn bị đề xuất hòa bình mới cho Nga và Ukraine; El Nino đẩy khí hậu và an ninh lương thực vào vùng nguy hiểm

Mỹ chuẩn bị đề xuất hòa bình mới giữa lúc chiến sự Ukraine leo thang

Tổng thống Donald Trump cho biết hai đặc phái viên Mỹ sẽ mang một đề xuất chấm dứt chiến tranh tới Moskva và Kiev. Nga tuyên bố mọi giải pháp phải tính đến tình hình thực địa, trong khi giao tranh vẫn diễn ra quyết liệt cả trên tiền tuyến lẫn sâu trong lãnh thổ hai nước.

Ngày 4/9, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết các đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner sẽ tới Moskva và Kiev với một đề xuất nhằm chấm dứt xung đột Ukraine. Ông không tiết lộ nội dung sáng kiến cũng như thời điểm cụ thể của các chuyến thăm.

Theo RT, kế hoạch công du nằm trong nỗ lực ngoại giao đã được chuẩn bị nhiều tháng. Trong khi đó, các nguồn tin của TASS, The Kyiv Independent và Axios cho biết hai đặc phái viên có thể tới Nga và Ukraine ngay trong các ngày 5 - 6/9.

Ông Witkoff và Kushner hiện phụ trách một số cuộc đàm phán quan trọng thay mặt Tổng thống Trump. Cả hai từng tới Moskva trong nhiệm kỳ hiện tại của ông Trump nhưng chưa đến Kiev, điều từng khiến Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky công khai bày tỏ không hài lòng.

Phản ứng trước thông tin trên, Thứ trưởng Ngoại giao Nga Sergey Ryabkov ngày 5/9 cho rằng Mỹ cần tính đến cả nguyên nhân gốc rễ của xung đột và những diễn biến hiện nay trên chiến trường, vốn theo đánh giá của Moskva đang chuyển biến theo hướng bất lợi cho Kiev.

Ông Ryabkov cũng đặt câu hỏi về mức độ sẵn sàng của Washington trong việc theo đuổi một giải pháp lâu dài, thay vì để tiến trình đàm phán bị chi phối bởi những tính toán chính trị trước mắt hoặc các lực lượng phản đối một thỏa thuận.

Trước đó, Tổng thống Nga Vladimir Putin đánh giá cao nỗ lực trung gian của Mỹ và gọi ông Kushner cùng ông Witkoff là những đối tác đối thoại chân thành. Nhà lãnh đạo Nga khẳng định hai đặc phái viên luôn được chào đón tại Moskva.

Các động thái ngoại giao diễn ra trong lúc chiến sự tiếp tục leo thang. Theo số liệu do Không quân Ukraine công bố, Nga đã sử dụng khoảng 2.800 thiết bị bay không người lái động cơ phản lực trong tháng 8, tăng mạnh so với khoảng 1.500 chiếc vào tháng trước.

Những loại UAV này có tốc độ cao hơn đáng kể so với các mẫu sử dụng động cơ cánh quạt, khiến thời gian cảnh báo và đánh chặn bị rút ngắn. Ukraine tuyên bố có thể bắn hạ hơn 90% UAV cánh quạt, nhưng tỷ lệ đối với các biến thể phản lực chỉ vào khoảng 60%. Các số liệu trên chưa được kiểm chứng độc lập.

Trên chiến trường mặt đất, đà tiến quân của Nga vẫn tương đối hạn chế. Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) ước tính lực lượng Nga giành quyền kiểm soát khoảng 90 km² lãnh thổ Ukraine trong tháng 8. Nếu tính cả những khu vực mới thâm nhập nhưng chưa kiểm soát chắc chắn, con số này vào khoảng 123 km². Trong cùng thời gian, Ukraine được cho là đã giành lại gần 130 km², chủ yếu tại các hướng Lyman và Oleksandrivka.

Kiev đồng thời đẩy mạnh tập kích sâu vào hệ thống phòng không, radar, địa điểm phóng UAV và cơ sở năng lượng của Nga. Ukraine tuyên bố đã đánh trúng 12 nhà máy lọc dầu, hai cơ sở xử lý khí và ba đầu mối trung chuyển dầu trong tháng 8. Reuters dẫn các nguồn tin cho biết sản lượng xăng của Nga vào cuối tháng đã giảm xuống mức tương đương khoảng 70% nhu cầu trong nước.

Ngày 5/9, ông Zelensky kêu gọi tạm ngừng các cuộc không kích trong thời gian các quan chức Mỹ tiến hành gặp gỡ. Washington cũng đề nghị hai bên hạn chế tấn công trong chuyến công tác. Tuy nhiên, triển vọng đột phá vẫn chưa rõ ràng khi Moskva yêu cầu Ukraine từ bỏ tham vọng gia nhập NATO và chấp nhận thay đổi lãnh thổ, còn Kiev tiếp tục đòi hỏi bảo đảm an ninh và phản đối việc nhượng đất để đổi lấy hòa bình.

Mỹ - Venezuela đạt thỏa thuận dầu mỏ lớn nhất lịch sử

Thỏa thuận mới trao cho Washington quyền tiếp cận dài hạn và ảnh hưởng lớn trong ngành dầu khí Venezuela. Tuy nhiên, hạ tầng xuống cấp khiến tác động đối với nguồn cung và giá nhiên liệu khó xuất hiện trong ngắn hạn.

Ngày 31/8, Nhà Trắng công bố chi tiết thỏa thuận dầu mỏ đạt được với Venezuela sau thông báo ban đầu ba ngày trước đó. Tổng thống Donald Trump mô tả đây là thỏa thuận dầu mỏ “lớn nhất lịch sử thế giới”.

Trọng tâm của thỏa thuận là North American Blue Energy Partners (NABEP), nhà sản xuất dầu tư nhân lớn thứ hai tại Venezuela. Chính quyền lâm thời ở Caracas cấp cho doanh nghiệp quyền khai thác trong 100 năm đối với 17 dự án dầu khí, bao phủ hơn 65 tỷ thùng trữ lượng đã được chứng minh. Khối lượng này tương đương hơn một phần năm trong khoảng 303 tỷ thùng dầu dự trữ đã được xác minh của Venezuela, mức lớn nhất thế giới.

Đổi lại, NABEP chuyển 35% cổ phần tại công ty mẹ cho Văn phòng Vốn Chiến lược thuộc Bộ Chiến tranh Mỹ. Bộ Ngoại giao Mỹ được mua 20% sản lượng hiện tại và tương lai của doanh nghiệp với giá tương đương chi phí sản xuất, đồng thời có quyền ưu tiên mua 80% còn lại.

Washington còn được phủ quyết việc bổ nhiệm thành viên hội đồng quản trị, trong khi đa số thành viên phải là công dân Mỹ. Thỏa thuận chịu sự điều chỉnh của luật pháp Mỹ.

NABEP dự kiến đầu tư tới 100 tỷ USD để mở rộng khai thác và hạ tầng năng lượng. Nhà Trắng ước tính doanh nghiệp có thể đóng khoảng 200 tỷ USD tiền thuế và tiền bản quyền cho Venezuela trong 25 năm đầu. Dầu từ sản lượng mới dự kiến được xử lý tại các nhà máy lọc dầu Mỹ, sử dụng giàn khoan và hạ tầng của Mỹ.

Với Caracas, dòng vốn mới được kỳ vọng tạo việc làm, tăng nguồn thu ngân sách và phục hồi ngành dầu khí sau nhiều năm thiếu đầu tư. Với Washington, thỏa thuận mở rộng khả năng tiếp cận dầu thô nặng và siêu nặng, loại nguyên liệu phù hợp với nhiều nhà máy lọc dầu tại vùng duyên hải Vịnh Mỹ, đồng thời gia tăng ảnh hưởng chiến lược tại Tây bán cầu.

Tuy nhiên, quyền tiếp cận trữ lượng không đồng nghĩa dầu mới có thể lập tức chảy ra thị trường. Hệ thống đường ống, lưới điện và cơ sở xử lý dầu của Venezuela đã xuống cấp nghiêm trọng. Dầu tại đây chủ yếu là dầu nặng, có hàm lượng lưu huỳnh cao, đòi hỏi chi phí khai thác và lọc lớn.

Giới chuyên gia cho rằng Venezuela có thể cần nhiều năm và hàng chục tỷ USD để tăng đáng kể sản lượng. Bất ổn chính trị, chi phí đầu tư cao và tranh cãi về tính hợp pháp của việc trao quyền kiểm soát tài nguyên cho nước ngoài cũng có thể khiến doanh nghiệp thận trọng.

Vì vậy, giá trị trước mắt của thỏa thuận chủ yếu nằm ở quyền tiếp cận dài hạn và vị thế chiến lược Mỹ giành được. Khả năng giúp Venezuela phục hồi sản lượng hoặc kéo giá nhiên liệu xuống sẽ phụ thuộc vào tiến độ đầu tư, năng lực xử lý dầu và mức độ ổn định của môi trường pháp lý trong nhiều năm tới.

El Nino đẩy khí hậu và an ninh lương thực vào vùng nguy hiểm

Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) ngày 3/9 cảnh báo El Nino đã hình thành rõ rệt, gần như chắc chắn kéo dài đến tháng 2/2027 và có thể trở thành đợt mạnh nhất kể từ khi cơ quan này bắt đầu theo dõi khoảng 40 năm trước. Hiện tượng này được dự báo đạt đỉnh vào cuối năm 2026, song tác động đối với khí hậu, đời sống và kinh tế toàn cầu có thể tiếp tục kéo dài sang năm sau.

El Nino xảy ra khi nhiệt độ bề mặt nước biển tại khu vực trung tâm và phía đông vùng xích đạo Thái Bình Dương tăng cao bất thường, làm xáo trộn hệ thống gió, áp suất khí quyển và lượng mưa ở nhiều khu vực. Theo WMO, nhiệt độ mặt biển tại khu vực này cao hơn mức trung bình khoảng 1,5 độ C trong giai đoạn từ tháng 5 đến tháng 7, sau đó tăng lên 2,2-2,6 độ C từ cuối tháng 7 đến giữa tháng 8.

Tại một số nơi, nhiệt độ nước biển ở các tầng dưới bề mặt cao hơn mức trung bình tới 8 độ C. Các mô hình dự báo cho thấy mức chênh lệch nhiệt độ tại khu vực Nino 3.4 có thể lên khoảng 3,6 độ C trong giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 11. Nếu xu hướng này tiếp diễn, El Nino có thể đạt cấp độ rất mạnh, vượt mọi mức được ghi nhận trong các biểu đồ theo dõi của WMO suốt bốn thập kỷ qua.

Nhiệt lượng tích tụ trong đại dương thường được giải phóng vào khí quyển chậm hơn, do đó có thể tiếp tục đẩy nhiệt độ trung bình toàn cầu lên cao trong năm 2027. Đợt El Nino giai đoạn 2023 - 2024 từng góp phần khiến năm 2024 trở thành năm nóng nhất được ghi nhận. Tổng thư ký WMO Celeste Saulo cho rằng thế giới không nên bất ngờ nếu kỷ lục nhiệt độ tiếp tục bị phá vỡ.

Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cũng cảnh báo El Nino đang trở nên nghiêm trọng hơn trong bối cảnh Trái Đất vốn đã nóng lên do hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch. Theo ông, nhiệt độ bề mặt biển và nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng đang đẩy thế giới vào vùng nguy hiểm của các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Một El Nino rất mạnh có thể làm đảo lộn lượng mưa và nhiệt độ, khiến hạn hán, lũ lụt và nắng nóng trở nên nghiêm trọng hơn. Sri Lanka đang trải qua một trong những đợt hạn hán liên quan El Nino nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ, làm suy giảm nguồn nước và sản xuất nông nghiệp. Tại Indonesia, điều kiện nóng và khô làm tăng nguy cơ cháy rừng, với gần 95.000 ha bị thiêu rụi trong tháng 7 và hơn 9.000 điểm nóng được ghi nhận trong tháng 8. Hạn hán và mất mùa cũng làm gia tăng tình trạng mất an ninh lương thực tại Trung Mỹ.

Những tác động này đang tạo thêm sức ép lên thị trường nông sản toàn cầu. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) cho biết Chỉ số giá Lương thực FAO đạt 133,3 điểm trong tháng 8/2026, mức cao nhất kể từ tháng 11/2022. Giá ngũ cốc lên cao nhất trong ba năm, còn giá đường đạt mức cao nhất trong một năm.

Nguy cơ El Nino mạnh làm dấy lên lo ngại về sản lượng dầu cọ và đường tại châu Á, trong khi nắng nóng, hạn hán tại châu Âu ảnh hưởng đến triển vọng thu hoạch ngô, củ cải đường và hoạt động chăn nuôi. Cùng với xung đột và gián đoạn vận chuyển qua Biển Đen, các cú sốc khí hậu đang làm gia tăng rủi ro đối với nguồn cung lương thực.

Trong bối cảnh đó, WMO kêu gọi các cơ quan quản lý thiên tai cùng những lĩnh vực nhạy cảm với khí hậu như nông nghiệp, y tế, năng lượng và tài nguyên nước khẩn trương chuẩn bị phương án ứng phó. Thách thức không chỉ nằm ở nguy cơ xuất hiện thêm các kỷ lục khí hậu, mà còn ở khả năng hạn chế tác động dây chuyền đối với lương thực, nguồn nước, sức khỏe và sinh kế của người dân.

Nepal khẩn trương khắc phục hậu quả lũ quét, quốc tế tích cực hỗ trợ

Tính đến ngày 5/9, Nepal vẫn duy trì hoạt động tìm kiếm, cứu hộ, đồng thời chuyển trọng tâm sang nhận dạng nạn nhân, đánh giá thiệt hại và khôi phục hạ tầng thiết yếu sau trận lũ quét, sạt lở nghiêm trọng xảy ra tại khu vực biên giới với Trung Quốc ngày 26/8.

Theo Cơ quan Quốc gia về Giảm nhẹ và Quản lý thiên tai Nepal, nước này ghi nhận ít nhất 1.287 người thiệt mạng và 5.083 người mất tích. Tại Khu tự trị Tây Tạng của Trung Quốc, số người thiệt mạng là 31 người, trong khi 531 người vẫn mất tích. Tổng cộng, thảm họa đã khiến ít nhất 1.318 người thiệt mạng và 5.614 người mất tích tại hai nước.

Các đội pháp y đến từ Ấn Độ, Trung Quốc, Singapore và Hàn Quốc đang phối hợp với Nepal thu thập, phân tích ADN và xác định danh tính nạn nhân. Kathmandu cũng đề nghị quốc tế hỗ trợ thêm bộ xét nghiệm ADN, thiết bị bảo quản thi thể và phương tiện chuyên dụng. Ngoại trưởng Hàn Quốc Cho Hyun ngày 5/9 tới Nepal để trao đổi về hoạt động cứu hộ, thăm lực lượng Hàn Quốc tại hiện trường và gặp gia đình 9 công dân nước này còn mất tích.

Song song với công tác tìm kiếm, Nepal đang khôi phục đường sá, điện và thông tin liên lạc để bảo đảm vận chuyển hàng cứu trợ. Đánh giá sơ bộ cho thấy thiệt hại đối với cơ sở hạ tầng, khu dân cư, y tế, giáo dục, nông nghiệp, năng lượng và viễn thông lên tới khoảng 387,54 tỷ rupee Nepal, tương đương 2,6 tỷ USD. Riêng trong 4 tháng đầu, nước này cần khoảng 53 triệu USD để sửa chữa đường sá, dựng nơi ở tạm, cung cấp nước sạch và khôi phục điện.

Ít nhất 7.500 ngôi nhà đã bị phá hủy, trong khi tổng số nhà cần xây dựng lại có thể lên tới 20.000. Có 11 dự án thủy điện nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng, một số bị hư hại đường tiếp cận và các hạng mục quan trọng.

Ở phía Trung Quốc, 726 quân nhân đã được huy động tại cảng Gyirong để tìm kiếm nạn nhân, thông tuyến, vận chuyển hàng hóa và phòng chống dịch bệnh. Nhà chức trách đã đưa 451 tấn nhiên liệu vào khu vực, hỗ trợ y tế hơn 900 lượt, xác định 58 điểm có nguy cơ xảy ra thảm họa địa chất dọc tuyến G216 và lựa chọn địa điểm xây dựng hai khu sơ tán khẩn cấp. Trung Quốc cũng hỗ trợ người Nepal mắc kẹt tại khu vực biên giới và tạo điều kiện để họ rời đi.

Đến nay, 29 quốc gia cùng Liên hợp quốc, Liên minh châu Âu, Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Phát triển châu Á và nhiều tổ chức quốc tế đã cung cấp hoặc cam kết hỗ trợ Nepal. Liên hợp quốc kêu gọi huy động gần 50 triệu USD để giúp hơn 84.000 người có lương thực, nơi ở, nước sạch và dịch vụ y tế, trong bối cảnh nguy cơ dịch bệnh gia tăng và mùa đông đang đến gần. Việt Nam cũng quyết định viện trợ nhân đạo khẩn cấp 300.000 USD, góp phần giúp Nepal khắc phục hậu quả thiên tai.