Cơ sở khai thác dầu trên đảo Khark, ngoài khơi bờ biển Iran. Ảnh: Getty Images/ TTXVN
Washington tin rằng trong khuôn khổ các cuộc tiếp xúc vẫn đang diễn ra, một đề xuất mới sẽ sớm được đưa ra, với nội dung tiệm cận hơn nhiều so với các điều kiện của Mỹ. Trong bối cảnh đó, các quan chức Mỹ cảnh báo chỉ trong vòng vài tuần, sản xuất dầu của Iran có thể gần như tê liệt hoàn toàn.
Mỹ đã thẳng thừng bác bỏ đề xuất từ phía Tehran về việc chấm dứt xung đột, mở lại các tuyến hàng hải trước, rồi mới tiến hành thảo luận về chương trình hạt nhân. Thay vào đó, Washington tiếp tục theo đuổi chiến lược gây sức ép tối đa về kinh tế, với mục tiêu buộc Iran phải nhượng bộ.
Trọng tâm của chiến lược này là việc bóp nghẹt xuất khẩu dầu - nguồn thu chủ lực của Iran. Các đánh giá từ giới chức Mỹ cho thấy, dưới tác động của lệnh phong tỏa và trừng phạt hiện nay, trong vòng 10 ngày tới Iran có thể buộc phải ngừng hoạt động một số mỏ dầu. Nghiêm trọng hơn, trong khoảng ba tuần, gần như toàn bộ hoạt động khai thác dầu có nguy cơ bị đình chỉ.
Nguyên nhân chủ yếu là việc xuất khẩu dầu bằng tàu biển gần như bị tê liệt hoàn toàn, trong khi các kho chứa trong nước - từ bể chứa hiện đại đến các cơ sở cũ kỹ từng bị bỏ hoang - đều đang dần chật kín. Với sản lượng dao động từ 1 đến 2 triệu thùng mỗi ngày nhưng không thể xuất khẩu, Iran buộc phải tích trữ dầu thô trong các cơ sở lưu trữ quy mô lớn, kể cả những bồn chứa không còn đảm bảo an toàn.
Hình ảnh vệ tinh trong những ngày gần đây cho thấy rõ quy mô của cuộc khủng hoảng: nhiều cơ sở dầu khí của Iran đã gần như ngừng hoạt động. Dưới sức ép của cuộc phong tỏa hàng hải quy mô lớn do Mỹ dẫn đầu, Tehran đang đứng trước viễn cảnh phải đóng cửa các giếng dầu đang khai thác – một bước đi được xem là cực kỳ nguy hiểm.
Việc đóng giếng dầu không chỉ gây thiệt hại tức thời về tài chính mà còn để lại hậu quả lâu dài về mặt chiến lược. Các chuyên gia năng lượng cảnh báo rằng giếng dầu không thể “bật tắt” như một công tắc điện. Khi ngừng khai thác, áp suất trong lòng đất thay đổi có thể khiến nước tràn vào các tầng chứa dầu, phá hủy cấu trúc mỏ một cách vĩnh viễn. Ngay cả khi các lệnh phong tỏa được dỡ bỏ, Iran có thể phải mất nhiều năm và hàng tỷ USD để khôi phục sản lượng như trước.
Những con số thiệt hại đang ngày càng trở nên đáng báo động. Ước tính, Iran mất ít nhất 435 triệu USD mỗi ngày do doanh thu dầu bị gián đoạn. Tại Tehran và nhiều thành phố lớn, giá các mặt hàng thiết yếu đã tăng vọt hàng chục phần trăm, trong khi tình trạng khan hiếm tiền mặt và sự tê liệt của thị trường tài chính ngày càng rõ nét. Làn sóng sa thải lan rộng ở nhiều lĩnh vực, đặc biệt là ngành năng lượng - nơi sử dụng hàng trăm nghìn lao động - với tỷ lệ thất nghiệp dự báo sẽ còn tăng mạnh trong thời gian tới.
Không chỉ Iran, tác động của cuộc khủng hoảng còn lan rộng trên phạm vi toàn cầu. Việc gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz đã khiến nguồn cung năng lượng thế giới bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Dù Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Saudi Arabia đã tìm cách duy trì khoảng một nửa sản lượng xuất khẩu thông qua các tuyến thay thế, giá dầu vẫn tăng vượt mốc 100 USD/thùng.
Các nền kinh tế lớn phụ thuộc vào năng lượng Trung Đông đang chịu tác động trực tiếp. Nhật Bản đã phải hạ dự báo tăng trưởng, trong khi Trung Quốc - quốc gia từng nhập khẩu lượng lớn dầu từ Iran -bị ảnh hưởng nặng nề. Bắc Kinh được cho là đã gia tăng sức ép buộc Tehran đạt được thỏa thuận với Washington, thậm chí cảnh báo có thể hủy bỏ các thỏa thuận chiến lược song phương nếu Iran không hợp tác.
Hệ lụy còn lan sang lĩnh vực nông nghiệp toàn cầu. Việc gián đoạn xuất khẩu phân bón từ khu vực đã làm dấy lên lo ngại về sản lượng lúa gạo tại Ấn Độ, Trung Quốc và nhiều quốc gia châu Á. Nguy cơ thiếu hụt lương thực cơ bản đang hiện hữu, kéo theo nỗi lo về nạn đói tại những khu vực phụ thuộc lớn vào nguồn cung này.
Trong khi đó, Mỹ không có dấu hiệu nới lỏng sức ép. Washington tiếp tục mở rộng các biện pháp trừng phạt, nhắm vào các công ty, tàu vận tải và tổ chức tài chính có liên hệ với Iran. Chỉ trong một tuần, hàng chục công ty vận tải biển bị đưa vào danh sách đen vì tham gia “đội tàu bóng tối” vận chuyển dầu lậu. Các nhà máy lọc dầu tại Trung Quốc - khách hàng lớn nhất của dầu Iran - cũng bị áp lệnh trừng phạt.
Song song, Mỹ tăng cường truy vết và phong tỏa các tài sản tài chính của Iran ở nước ngoài, bao gồm cả tài sản kỹ thuật số. Một tài khoản tiền điện tử trị giá khoảng nửa tỷ USD, bị cáo buộc có liên hệ với các lực lượng thân Iran, đã bị đóng băng.
Giới chức Mỹ cũng phát đi cảnh báo cứng rắn tới các doanh nghiệp quốc tế rằng mọi hoạt động hợp tác với các công ty Iran, kể cả trong lĩnh vực hàng không hay dịch vụ hậu cần, đều có nguy cơ đối mặt với các biện pháp trừng phạt nghiêm khắc.
Trong bối cảnh đó, ngành dầu mỏ Iran - vốn là “xương sống” của nền kinh tế - đang tiến gần hơn bao giờ hết tới một ngưỡng khủng hoảng mang tính bước ngoặt. Nếu không đạt được một thỏa thuận trong thời gian ngắn, Tehran có thể phải đối mặt với những tổn thất không chỉ mang tính tạm thời, mà còn kéo dài trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ.