Tàu chở hàng hóa của hãng vận tải Maersk. Ảnh minh họa: AFP/TTXVN (Không được phép sử dụng, chia sẻ bởi bên thứ ba)
Theo báo chí Anh ngày 8/9, Nhóm Tham vấn Vận tải biển (CSG), gồm 18 quốc gia hàng hải lớn, cảnh báo các quy tắc điều chỉnh hoạt động vận tải biển quốc tế đang bị phá vỡ trước hàng loạt biến động địa chính trị.
Trong nhiều thập kỷ, ngành vận tải biển được bảo vệ bởi các nguyên tắc pháp lý nhằm bảo đảm quyền tự do hàng hải và tính trung lập của tàu thương mại. Tuy nhiên, những nguyên tắc này ngày càng bị xói mòn khi tàu dân sự trở thành mục tiêu hoặc công cụ gây sức ép trong các cuộc xung đột.
CSG cho rằng tranh chấp quyền kiểm soát eo biển Hormuz, những gián đoạn từ đại dịch Covid-19 và sự hình thành của đội tàu chuyên vận chuyển dầu bị phương Tây trừng phạt không còn là các cú sốc nhất thời. Đây là dấu hiệu cho thấy môi trường vận hành của thương mại toàn cầu đang trải qua sự thay đổi mang tính cơ cấu.
Đây là lần đầu tiên CSG công khai lên tiếng kể từ khi được thành lập cách đây hơn 60 năm. Các thành viên của nhóm, trong đó có Hy Lạp, Singapore, Đan Mạch, Nhật Bản, Canada, Anh, Hà Lan và Hàn Quốc, đại diện cho hơn một phần năm thương mại toàn cầu tính theo trọng tải.
Nhóm cảnh báo các tuyến vận tải biển ngày càng trở thành công cụ gây sức ép và nguồn rủi ro, trong khi những diễn biến gần đây cho thấy hệ thống thương mại hàng hải có thể bị tổn thương nghiêm trọng như thế nào.
Ông Brian Wessel, Tổng giám đốc Cơ quan Hàng hải Đan Mạch, nước đang giữ vai trò chủ tịch CSG, cho biết tuyên bố hiếm hoi này phản ánh mối lo ngày càng lớn về sự phân mảnh của ngành vận tải biển và nguy cơ các tiêu chuẩn do Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) xây dựng bị suy yếu.
Theo ông Wessel, thương mại toàn cầu trong nhiều thập kỷ được xây dựng trên giả định rằng tàu thuyền có thể tự do di chuyển qua biên giới. Tuy nhiên, nền tảng này hiện chịu sức ép ngày càng lớn, trong khi hệ thống quy định chung và môi trường cạnh tranh bình đẳng lâu nay bị coi là điều hiển nhiên.
Các tuyến hàng hải trở thành công cụ gây sức ép
Vai trò trung tâm trong thương mại toàn cầu khiến tàu thuyền ngày càng trở thành mục tiêu trong các tính toán địa chính trị. Nga, Ukraine, Mỹ và Iran đều đã tấn công các mục tiêu hàng hải dân sự trong những cuộc xung đột diễn ra từ đầu năm.
Tính dễ tổn thương của các eo biển chiến lược cũng được thể hiện qua nỗ lực của Iran nhằm thiết lập cơ chế thu phí đối với tàu đi qua eo biển Hormuz. Đây là tuyến đường từng chuyên chở khoảng 1/5 lượng dầu và khí đốt của thế giới.
Tehran ngày 7/9 cho biết sắp đạt thỏa thuận với Oman về việc quản lý hoạt động hàng hải qua eo biển này, song chưa rõ tàu thuyền có phải trả phí hay không. Các chủ tàu và tổ chức hàng hải cảnh báo việc thu phí có thể tạo tiền lệ nguy hiểm, thúc đẩy những quốc gia nằm cạnh các tuyến hàng hải trọng yếu áp dụng biện pháp tương tự.
Rủi ro từ đội tàu không được bảo hiểm
Các lệnh trừng phạt của Mỹ, EU và Anh đối với Nga và Iran đồng thời thúc đẩy sự phát triển của đội tàu bóng tối. Theo TankerTrackers.com, lực lượng này hiện có hơn 1.500 tàu, tương đương gần một phần năm đội tàu chở dầu toàn cầu. Hầu hết không có bảo hiểm hàng hải truyền thống.
Rủi ro được thể hiện rõ nhất qua vụ tàu Caroline Bezengi, chở khoảng 800.000 thùng dầu Nga, va phải mìn bám ngoài khơi Oman. Do con tàu không có bảo hiểm bảo vệ và bồi thường thông thường, chính phủ Oman có thể phải gánh hàng triệu USD chi phí xử lý hậu quả và làm sạch môi trường.
CSG cảnh báo nếu những nền tảng lâu nay của vận tải biển tiếp tục bị xói mòn, chuỗi cung ứng có nguy cơ phân mảnh, kéo theo tác động sâu rộng đối với toàn bộ nền kinh tế thế giới.