Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian phát biểu tại thủ đô Tehran. Ảnh: THX/TTXVN
Theo Financial Times ngày 29/3, kể từ sau Cách mạng Hồi giáo Iran 1979, Tehran đã xây dựng một cấu trúc kinh tế nhằm giảm phụ thuộc vào bên ngoài, tập trung vào tự sản xuất và né tránh trừng phạt. Mô hình này cho phép nước này tự sản xuất nhiều mặt hàng khó nhập khẩu như dược phẩm, linh kiện ô tô và đồ gia dụng, đồng thời phân tán hệ thống năng lượng để giảm thiểu rủi ro bị tấn công.
Tuy nhiên, cuộc chiến bắt đầu từ ngày 28/2 đã đặt mô hình này vào thử thách lớn nhất từ trước đến nay. Mỹ và Israel đã tiến hành hàng nghìn cuộc không kích, nhắm vào lãnh đạo, cơ sở quân sự và cả hạ tầng kinh tế quan trọng. Một số nhà máy công nghiệp lớn, bao gồm hai cơ sở thép chủ chốt, đã bị hư hại.
Ngành thép, một trong những trụ cột xuất khẩu ngoài dầu mỏ của Iran, vốn dự kiến mang về khoảng 7 tỷ USD trong năm tài chính vừa qua, nhưng việc gián đoạn sản xuất trong lĩnh vực này làm gia tăng áp lực lên nền kinh tế vốn đã suy yếu trước chiến tranh.
Trước khi xung đột nổ ra, Iran đã đối mặt với lạm phát trên 40%. Nhiều yếu tố đã khiến nền kinh tế rơi vào trạng thái khủng hoảng sâu.
Dù vậy, các chuyên gia cho rằng “nền kinh tế kháng cự” vẫn đang phát huy một phần hiệu quả. Ông Esfandyar Batmanghelidj, nhà sáng lập tổ chức Bourse & Bazaar Foundation, nhận định kinh tế Iran chắc chắn sẽ chịu cú sốc, nhưng chưa đến mức làm sụp đổ hệ thống trong ngắn hạn. Theo ông, chính quyền Tehran không đặt mục tiêu vận hành kinh tế bình thường mà chuyển sang mô hình thời chiến, tận dụng nguồn lực dân sự để phục vụ xung đột.
Trước chiến tranh, Tổng thống Masoud Pezeshkian đã thúc đẩy phân quyền cho các địa phương nhằm đẩy nhanh hoạt động nhập khẩu và cắt giảm thủ tục hành chính. Nhờ đó, hoạt động thương mại qua biên giới trên bộ vẫn được duy trì, dù tuyến hàng hải qua Eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng.
Giới chức Iran cũng tìm cách duy trì ổn định trong nước. Nguồn cung hàng hóa thiết yếu vẫn được đảm bảo, siêu thị còn đầy hàng và giá thực phẩm chưa biến động mạnh như trước đó. Việc áp dụng hạn mức tiêu thụ xăng dầu tạm thời giúp ổn định nguồn cung sau các cuộc tấn công vào kho nhiên liệu.
Tuy nhiên, rủi ro lớn vẫn tồn tại nếu Mỹ mở rộng mục tiêu sang các nhà máy điện. Khi đó, nền kinh tế Iran có thể nhanh chóng rơi vào tình trạng suy thoái sâu hơn do phụ thuộc lớn vào hệ thống năng lượng nội địa.
Một điểm đáng chú ý là Iran không hoàn toàn phụ thuộc vào xuất khẩu dầu. Nền kinh tế nước này có thể thu về khoảng 2 tỷ USD mỗi tháng từ các mặt hàng như kim loại, hóa chất và thực phẩm. Theo các chuyên gia, ngay cả khi nguồn thu từ dầu bị gián đoạn, Iran vẫn có thể duy trì xuất khẩu qua các tuyến thay thế.
Dù vậy, chuỗi cung ứng lương thực vẫn là điểm yếu. Iran vẫn phải nhập khẩu một phần lúa mì, dầu thực vật và thức ăn chăn nuôi, phần lớn đi qua UAE, đặc biệt là cảng Jebel Ali. Việc xung đột lan rộng đang đe dọa tuyến logistics này, khiến khả năng đảm bảo nguồn cung dài hạn trở nên khó khăn hơn.
Trong bối cảnh giao thông hàng hải qua bị gián đoạn, Iran đã tìm đến các tuyến thay thế như đường sắt kết nối với Trung Quốc hoặc các cảng nhỏ hơn như Chabahar, dù công suất hạn chế.
Một yếu tố hỗ trợ tạm thời là giá dầu tăng cao. Khi giá dầu Brent duy trì trên 100 USD mỗi thùng trong phần lớn thời gian gần đây, ước tính Iran thu về hơn 140 triệu USD mỗi ngày từ xuất khẩu, giúp bù đắp một phần chi phí chiến tranh.
Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo khả năng chống chịu của nền kinh tế Iran có giới hạn. Nếu các cuộc tấn công mở rộng sang hạ tầng dân sự quy mô lớn, tác động sẽ lan rộng nhanh chóng và sâu sắc hơn. Đồng thời, nguy cơ Iran đáp trả nhằm vào hạ tầng của các nước vùng Vịnh có thể khiến chi phí kinh tế leo thang trên toàn khu vực.
Về dài hạn, ngay cả khi chính quyền Tehran duy trì được kiểm soát, nền kinh tế Iran có thể mất ít nhất một thập kỷ để phục hồi do mức độ tàn phá của chiến tranh.