Iran đối mặt với tình trạng mất cân đối năng lượng mới giữa áp lực gia tăng từ Tổng thống Trump

Iran đang phải đối mặt với nhiều sức ép hơn về năng lượng khi bước vào mùa hè, thời điểm nhu cầu sử dụng điều hòa không khí và các thiết bị tiêu thụ điện khác tăng mạnh trong điều kiện thời tiết nóng bức, khiến khoảng cách giữa cung và cầu năng lượng ngày càng lớn.

Kênh Al Jazeera của Qatar ngày 3/6 cho biết trong nhiều thập kỷ, các chính phủ Iran liên tiếp duy trì giá điện, khí đốt và nước sinh hoạt cho các hộ gia đình và văn phòng ở mức thấp hơn nhiều so với chi phí thực tế thông qua sự kết hợp giữa các khoản trợ cấp dầu khí gián tiếp, biểu giá do nhà nước quy định, cơ chế kiểm soát giá và đôi khi là hỗ trợ tài chính trực tiếp.

Tuy nhiên, những tác động tiêu cực của cuộc chiến với Israel và Mỹ đối với nền kinh tế khiến chính phủ Iran hiện có ít công cụ hơn để xử lý cuộc khủng hoảng năng lượng trong mùa hè năm nay.

Mặc dù sở hữu trữ lượng dầu thô đã được chứng minh lớn thứ ba thế giới, nhưng Iran một lần nữa sẽ phải nhập khẩu nhiên liệu do nhu cầu tiêu thụ vượt quá năng lực của các nhà máy lọc dầu trong nước.

Tổng thống Iran, ông Masoud Pezeshkian, đã nhiều lần kêu gọi các hộ gia đình và cơ quan thực hiện các biện pháp thiết thực nhằm giảm mức tiêu thụ năng lượng.

Tuần trước, ông Pezeshkian đã cởi áo khoác trong một cuộc họp chính phủ để minh họa cách người dân Iran có thể hạn chế việc hạ nhiệt độ điều hòa trong văn phòng.

Mặc dù chi phí năng lượng đối với các hộ gia đình vẫn thấp hơn đáng kể so với nhiều nơi khác trên thế giới, nhưng tham nhũng, quản lý yếu kém, các lệnh trừng phạt, lạm phát kéo dài và sự mất giá của đồng nội tệ đã làm suy giảm những lợi ích mà người dân Iran thường nhận được từ chính sách trợ giá năng lượng.

Vào tháng 11/2019, chính phủ Iran công bố một cơ chế giá xăng theo nhiều bậc, dẫn tới việc giá nhiên liệu tăng mạnh đối với một bộ phận người tiêu dùng.

Động thái này đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình trên toàn quốc, khiến chính quyền từ đó trở nên thận trọng hơn trước bất kỳ đợt tăng giá tương tự nào.

Trong khi lạm phát tiếp tục gia tăng, các khoản trợ cấp vẫn giữ cho giá nhiên liệu ở mức thấp một cách nhân tạo.

Những nỗ lực của chính phủ Iran nhằm giảm gánh nặng trợ cấp trong bối cảnh thâm hụt ngân sách ngày càng lớn mới chỉ dẫn đến những điều chỉnh hạn chế đối với giá xăng thông qua một hệ thống định giá ba bậc phức tạp, được áp dụng thông qua thẻ nhiên liệu do nhà nước cấp.

Theo đó, phần lớn người sử dụng xe sản xuất trong nước được mua 60 lít xăng mỗi tháng với giá trợ cấp 15.000 rial/lít (khoảng 0,8 cent Mỹ), cùng thêm 100 lít với giá khoảng 1,6 cent/lít.

Lượng tiêu thụ vượt các hạn mức này sẽ được tính theo mức giá 50.000 rial/lít (khoảng 1,4 cent Mỹ). Người dân Iran được phép mua tối đa 30 lít nhiên liệu mỗi ngày theo các mức giá nói trên.

Ngoài ra, các cây xăng còn được cấp “thẻ khẩn cấp”, cho phép người dân mua thêm 30 lít nhiên liệu mỗi ngày với giá khoảng 50.000 rial/lít.

Sau khi một hạn mức mới được áp dụng trong thời gian chiến sự nhằm hạn chế tiêu thụ nhiên liệu, mỗi thẻ hiện chỉ cho phép mua tối đa 30 lít mỗi ngày. Các trạm xăng được cấp thẻ riêng để phục vụ nhu cầu vượt quá giới hạn này.

Do nguồn cung bị hạn chế, nhân viên các cây xăng đã được chỉ đạo giới hạn việc sử dụng các thẻ khẩn cấp ở mức 10-15 lít hoặc thậm chí không cấp thêm thẻ mới cho khách hàng.

Chính phủ Iran cũng đang áp dụng các cơ chế tương tự đối với khí đốt tự nhiên, điện và nước sinh hoạt đô thị.

Nỗi lo bất ổn xã hội khiến chính quyền không muốn thực hiện những đợt tăng giá đột ngột.

Hiện có rất ít biện pháp mà chính phủ Iran có thể sử dụng để thu hẹp khoảng cách giữa sản lượng năng lượng suy giảm và nhu cầu nhiên liệu được trợ cấp ngày càng tăng.

Điều này được thể hiện rõ qua các hàng dài phương tiện xếp hàng tại các cây xăng kể từ khi chiến sự bắt đầu.

Hồi đầu tuần này, ông Esmail Saghab Esfahani, phó chủ tịch của Tổ chức Tối ưu hóa Năng lượng và Quản lý Chiến lược - một tổ chức liên kết với nhà nước - cho biết: “Việc cải cách và tăng giá năng lượng hiện nay là không khả thi và không hợp lý trong bối cảnh điều kiện kinh tế hiện tại cũng như những lo ngại về xã hội”.

Mặc dù đã có một số thay đổi trong cơ cấu giá, nhưng điều này đang gây tác động tiêu cực đến các doanh nghiệp nhỏ vốn đã gặp nhiều khó khăn do tình hình kinh tế nghiêm trọng tại Iran.

Một chủ xưởng hàn 35 tuổi ở khu vực gần Tehran, yêu cầu giấu tên, nói với Al Jazeera rằng hóa đơn năng lượng hàng tháng của anh đã tăng từ 40 triệu rial (23 USD) trong năm trước lên gấp ba lần hiện nay.

“Tôi đã đến công ty điện lực và họ chỉ nói rằng biểu giá đã tăng lên”, chủ xưởng nêu trên nói và cho biết thêm: “Tôi cũng nhận được thông tin tương tự từ một người bạn, hiện phải trả nhiều tiền hơn đáng kể dù mức sử dụng gần như không thay đổi. Có vẻ như chúng tôi đang phải gánh chi phí của cuộc chiến”.

Các cơ quan chức năng Iran cho biết mọi khiếu nại liên quan đến hóa đơn tăng cao sẽ được xem xét.

Chính phủ Iran cũng áp dụng các chương trình giảm giá cho các hộ tiêu thụ ít năng lượng, trong khi những người sử dụng vượt mức có thể phải trả mức giá cao gấp 45 lần biểu giá tiêu chuẩn.

Mặc dù sở hữu trữ lượng khí đốt tự nhiên đã được chứng minh lớn thứ hai thế giới, nhưng Iran vẫn thường xuyên đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung vào mùa đông và mùa hè - thời điểm nhu cầu tiêu thụ đạt đỉnh.

Tình hình càng trở nên nghiêm trọng hơn trong thời gian chiến sự. Các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng của Iran đã khiến công suất sản xuất xăng giảm từ khoảng 115 triệu lít mỗi ngày xuống còn 110 triệu lít mỗi ngày.

Trong khi đó, mức tiêu thụ đã tăng mạnh từ khoảng 100 triệu lít mỗi ngày trong năm 2025 lên khoảng 140 triệu lít mỗi ngày trong năm nay.

Những lời đe dọa của Tổng thống Mỹ Donald Trump về khả năng tiến hành thêm các cuộc tấn công nhằm vào các nhà máy điện đã làm gia tăng lo ngại về nguy cơ mất điện và thiếu khí đốt trong mùa hè này.

Điều đó cho thấy cuộc khủng hoảng năng lượng tại Iran nhiều khả năng sẽ tiếp tục kéo dài trong những tháng tới.