Đây là loại hình nghệ thuật tổng hợp, kết hợp giữa múa cổ điển, âm nhạc, văn học, nghi lễ và các nghề thủ công truyền thống. Là di sản văn hóa đầu tiên của Thái Lan được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 11/2018, nghệ thuật kịch múa mặt nạ Khon cho đến nay vẫn đang tiếp tục được nhà chức trách Thái Lan nỗ lực bảo tồn và phát huy như một biểu tượng bản sắc văn hóa “xứ sở Chùa Vàng”.
Mặt nạ được dùng trong biểu diễn kịch múa mặt nạ Khon. Ảnh: Phạm Hải/TTXVN
Theo chân phóng viên TTXVN tại Thái Lan tới tham quan Trung tâm học tập “Tất cả về Khon” đặt tại tỉnh Ayutthaya, du khách sẽ có dịp được giới thiệu ngọn ngành về loại hình biểu diễn cung đình đặc sắc này.
Cốt truyện của Khon được xây dựng dựa trên Ramakian, sử thi dân tộc của Thái Lan được chuyển thể từ sử thi Ramayana của Ấn Độ và điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh văn hóa, xã hội Thái Lan. Nội dung các vở kịch múa mặt nạ thường chủ yếu xoay quanh cuộc chiến giữa thiện và ác, giữa chính và tà, với nhân vật trung tâm là Rama, hiện thân của thần Vishnu trong Ấn Độ giáo.
Nghệ sĩ kịch múa mặt nạ Khon giao lưu cùng các học sinh trong một buổi biểu diễn. Ảnh: Phạm Hải/TTXVN
Tuy vậy, điều làm nên sự khác biệt cũng chính là điểm đặc sắc nhất của múa kịch mặt nạ Khon là tất cả các nghệ sĩ - trừ các vai thần linh và con người - đều đeo mặt nạ khi biểu diễn. Thay vì tự hát hay đọc lời thoại, các nghệ sĩ biểu diễn bằng những động tác múa được quy chuẩn chặt chẽ, kết hợp với lời dẫn chuyện, lời thoại và dàn nhạc truyền thống.
Trong quá khứ, Khon là loại hình nghệ thuật chỉ được biểu diễn trong hoàng cung và các nghi lễ hoàng gia. Việc đào tạo nghệ sĩ cũng chỉ diễn ra trong cung điện hoặc tư dinh của giới quý tộc, ban đầu chỉ dành cho nam giới thuộc hoàng gia và tầng lớp quan lại trước khi được mở rộng cho phụ nữ.
Một buổi biểu diễn kịch múa mặt nạ Khon tại Trung tâm học tập “Tất cả về Khon” ở tỉnh Ayutthaya. Ảnh: Phạm Hải/TTXVN
Đến cuối thế kỷ XX, kịch múa mặt nạ Khon từng đứng trước nguy cơ mai một khi lượng khán giả ngày càng giảm. Trước thực trạng đó, cố Hoàng Thái hậu Sirikit của Thái Lan đã dành nhiều tâm huyết cho việc bảo tồn và phục hưng loại hình nghệ thuật truyền thống này. Bà chỉ đạo khôi phục việc chế tác trang phục, mặt nạ và đạo cụ theo phong cách cổ truyền, đồng thời khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy kỹ năng cho thế hệ trẻ.
Những nỗ lực phục hưng nghệ thuật kịch múa Khon cũng giúp tạo công ăn việc làm cho cộng đồng cư dân cố đô Ayutthaya, đặc biệt là những nghệ nhân làm mặt nạ, đạo cụ và nghề dệt vải may trang phục Khon thông qua Quỹ Thúc đẩy nghề phụ và các kỹ thuật liên quan (SUPPORT Foundation). Bên cạnh việc giữ gìn các giá trị truyền thống, các chương trình biểu diễn Khon cũng được dàn dựng theo hướng hiện đại hơn để phù hợp với khán giả đương đại nhưng vẫn bảo tồn những yếu tố cốt lõi của nghệ thuật truyền thống. Từ năm 2007, Quỹ SUPPORT đã tổ chức các buổi biểu diễn Khon thường xuyên tại Trung tâm Văn hóa Thái Lan ở Bangkok. Ngoài ra, Nhà hát Hoàng gia Sala Chalermkrung cũng xây dựng các chương trình biểu diễn dành riêng cho các sự kiện quốc tế tổ chức tại Thái Lan cũng như cho khách du lịch nước ngoài.
Các nghệ sĩ kịch múa mặt nạ Khon chụp ảnh cùng đoàn khách tham quan Trung tâm học tập “Tất cả về Khon” tại tỉnh Ayutthaya. Ảnh: Phạm Hải/TTXVN
Ngày nay, kịch múa mặt nạ Khon không chỉ là một loại hình nghệ thuật truyền thống mà còn trở thành một trong những biểu tượng văn hóa của Thái Lan, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, thúc đẩy du lịch và phát triển công nghiệp văn hóa. Việc bảo tồn Khon cũng được xem là minh chứng cho nỗ lực của Thái Lan trong gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời thích ứng với nhu cầu của xã hội hiện đại để đưa di sản đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế.