Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf (phải, phía trước) và Ngoại trưởng Abbas Araghchi (trái, phía trước) tới Doha để thảo luận với quan chức Qatar về cuộc đàm phán chấm dứt xung đột với Mỹ, ngày 25/5/2026. Ảnh: IRNA/TTXVN
Bình luận với mạng tin Al Arabiya ngày 27/5, Tiến sĩ Majid Rafizadeh nhận định rằng một thỏa thuận tiềm tàng giữa Iran và Mỹ sẽ có nhiều tác động sâu rộng ở cả cấp độ khu vực lẫn toàn cầu. Tuy nhiên, những gì được coi là "bước tiến hữu hình" mới chỉ là phần mở đầu của tiến trình còn nhiều ẩn số.
Trọng tâm giai đoạn đầu: Mở lại eo biển Hormuz
Thỏa thuận giai đoạn đầu tập trung vào việc mở lại eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển năng lượng chiến lược nối liền vịnh Ba Tư với vịnh Oman. Nội dung cụ thể của giai đoạn này bao gồm: chấm dứt các hành động thù địch, dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng Iran và cho phép vận chuyển hàng hóa tự do hơn. Theo Tiến sĩ Rafizadeh, các bước giảm leo thang song phương này có thể tạo ra khuôn khổ để ngăn chặn leo thang ngoài ý muốn, cho phép các bên tập trung vào tái thiết và ngoại giao thay vì xung đột vũ trang.
Tuy nhiên, diễn biến “ăn miếng trả miếng” giữa Washington và Tehran đang phủ bóng lên thỏa thuận ngừng bắn mong manh giữa hai bên. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 28/5 tuyên bố đã tiến hành một cuộc tấn công nhằm vào căn cứ quân sự của Mỹ để đáp trả các cuộc không kích của Washington nhằm vào khu vực phía Nam Iran. Trước đó 4 ngày, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết một thỏa thuận kéo dài lệnh đình chiến thêm 60 ngày giữa Mỹ và Iran gần như đã được hoàn tất.
Tác động đến thị trường năng lượng và kinh tế
Kể từ đầu năm 2026, tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz đã gây ra biến động trên thị trường năng lượng, đẩy chi phí bảo hiểm vận chuyển tăng cao và làm dấy lên lo ngại về nguồn cung. Việc mở lại tuyến đường này mà không kèm theo các hạn chế hay phí do Iran áp đặt sẽ nhanh chóng gia tăng nguồn cung sẵn có, từ đó có thể kéo giảm giá dầu thô.
Tác động sẽ lan rộng ra nhiều nền kinh tế. Tại Mỹ, giá năng lượng giảm có thể hỗ trợ ổn định kinh tế và giảm áp lực lạm phát trong lĩnh vực này. Châu Âu, vẫn đang phục hồi sau các cú sốc năng lượng trước đó, sẽ được hưởng lợi từ nguồn cung ổn định hơn và giá LNG (khí tự nhiên hoá lỏng) có khả năng thấp hơn. Trung Quốc - một trong những khách hàng lớn nhất của Iran và các nước vùng Vịnh - sẽ có nguồn nhập khẩu đáng tin cậy hơn, hỗ trợ phục hồi công nghiệp và kinh tế. Theo Tiến sĩ Rafizadeh, thị trường đã cho thấy sự nhạy cảm rõ ràng với tiến trình đàm phán, với kỳ vọng về sự ổn định hoặc giảm giá nếu thỏa thuận đạt được.
Với Iran, thỏa thuận sẽ hỗ trợ nền kinh tế vốn đang bị tác động tiêu cực bởi lệnh trừng phạt, thiệt hại do xung đột và việc hạn chế xuất khẩu dầu mỏ. Việc mở lại các tuyến vận chuyển cùng khả năng miễn giảm hoặc nới lỏng trừng phạt có thể thúc đẩy doanh thu, ổn định đồng rial và giảm bớt tình trạng thiếu hụt dầu mỏ trên thị trường toàn cầu.
Giai đoạn quyết định: Kho uranium làm giàu của Iran
Dù các bước đi ban đầu được đánh giá tích cực, Tiến sĩ Rafizadeh nhấn mạnh rằng khía cạnh hạt nhân mới là "yếu tố quyết định cho sự thành công lâu dài". Iran đã tích lũy một lượng uranium làm giàu cấp độ cao, trong đó có thông tin cho thấy có thời điểm lên tới khoảng 400 kg. Lập trường của Mỹ thời Tổng thống Trump rất cương quyết. Trong bài viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 27/5, ông Trump nói rằng lượng uranium làm giàu của Iran có thể được đưa đến Mỹ để tiêu hủy tại chỗ hay tại một địa điểm khác phù hợp.
Tổng thống Mỹ cũng yêu cầu quá trình tiêu hủy cần sự chứng kiến của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) hoặc cơ quan tương đương. IAEA trước đây từng giám sát các hoạt động hạt nhân của Iran, theo nhiều thỏa thuận thanh sát khác nhau. Tuy nhiên, Tehran nhiều lần khẳng định chương trình hạt nhân của nước này chỉ phục vụ mục đích hòa bình và việc làm giàu uranium là quyền hợp pháp theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT).
Giai đoạn tiếp theo được dự báo sẽ bao gồm các cuộc đàm phán chi tiết và thời gian biểu cụ thể. Về phía Mỹ, nếu không đạt được những nhượng bộ đáng kể, thỏa thuận sẽ bị chỉ trích là chỉ "tạm dừng xung đột" mà không giải quyết được vấn đề cốt lõi. Về phía Iran, việc giữ lại kho uranium tiềm ẩn rủi ro tái diễn tấn công quân sự - điều mà nền kinh tế và cơ sở hạ tầng đang suy yếu của nước này khó có thể chịu đựng. Theo phân tích của Tiến sĩ Rafizadeh, các nhà lãnh đạo Iran về mặt logic có thể coi việc từ bỏ hoặc pha loãng lượng uranium này dưới sự giám sát quốc tế là lựa chọn thực dụng để đổi lấy việc giảm nhẹ trừng phạt.
Những phản ứng tiêu cực tiềm tàng
Ở cấp khu vực, Israel nhìn nhận mọi thỏa thuận đều với thái độ hoài nghi sâu sắc, đặc biệt nếu không hoàn toàn loại trừ năng lực hạt nhân của Iran hoặc không hạn chế được sự hỗ trợ dành cho các lực lượng như Hezbollah. Các quan chức Israel đã bày tỏ lo ngại và có thể bảo lưu quyền hành động độc lập. Các quốc gia vùng Vịnh như Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), dù ủng hộ giảm leo thang, cũng sẽ theo dõi sát sao những thay đổi trong cán cân quyền lực khu vực.
Trong nội bộ Iran, phe cứng rắn có thể phản đối mạnh mẽ các nhượng bộ về chương trình hạt nhân. Tại Mỹ, các nhà phê bình có thể lập luận rằng nới lỏng trừng phạt cũng sẽ tạo cơ hội cho Iran về lâu dài mà không có đủ đảm bảo.
Tóm lại, theo đánh giá của Tiến sĩ Rafizadeh, diễn biến của các giai đoạn tiếp theo sẽ quyết định liệu thỏa thuận Mỹ - Iran tiềm tàng có mang lại lợi ích lâu dài hay chỉ là sự tạm lắng - và mọi diễn biến sẽ tiếp tục được thị trường, đồng minh lẫn đối thủ theo dõi sát sao.