Thách thức đối với Mỹ từ vụ tiêm kích F-15 bị bắn hạ ở Iran

Trước đó, Tổng thống Donald Trump từng tuyên bố Iran không thể “làm gì” trước các máy bay Mỹ hoạt động trên lãnh thổ nước này, đồng thời khẳng định hệ thống phòng không của Tehran đã bị suy yếu đáng kể. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cũng cho biết Washington đã giành được “ưu thế trên không” trước Iran.

Tuy nhiên, vụ bắn hạ máy bay F-15 Eagle ngày 3/4 được xem là một diễn biến bất ngờ, làm suy giảm phần nào các đánh giá trước đó. Sự kiện này cho thấy Iran vẫn duy trì được năng lực phòng không nhất định, dù có thể đã bị suy yếu sau các đợt không kích của Mỹ và Israel.

Theo giới quan sát, tác động của vụ việc không chỉ dừng lại ở khía cạnh quân sự, mà còn có thể ảnh hưởng đến cục diện chính trị và ngoại giao, đặc biệt nếu thành viên phi hành đoàn mất tích bị phía Iran bắt giữ.

Theo BBC, trong ngày 2/4, nhóm an ninh quốc gia của Tổng thống Trump đã dành phần lớn thời gian tại Cánh Tây Nhà Trắng để báo cáo về chiến dịch tìm kiếm và cứu hộ (CSAR) liên quan đến phi hành đoàn bị nạn. Truyền thông Mỹ cho biết các thành viên phi hành đoàn đã bị thương nhưng kịp thoát khỏi khu vực bị bắn rơi.

Trước công chúng, Tổng thống Trump tỏ ra giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của vụ việc, cho rằng sự cố này sẽ không ảnh hưởng đến các nỗ lực đàm phán với Iran nhằm chấm dứt xung đột bắt đầu từ các cuộc không kích của Mỹ và Israel hôm 28/2. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định tình hình thực tế phức tạp hơn, đặc biệt khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã phát động chiến dịch tìm kiếm riêng đối với phi công Mỹ mất tích.

Truyền thông nhà nước Iran cho biết lực lượng này huy động cả binh sĩ và người dân địa phương tham gia tìm kiếm, đồng thời treo thưởng khoảng 66.000 USD cho người bắt sống được phi công Mỹ. Động thái này làm gia tăng đáng kể nguy cơ phi công bị bắt giữ, từ đó kéo theo những hệ lụy nghiêm trọng về chính trị và quân sự.

Các chuyên gia nhận định, nếu thành viên phi hành đoàn bị Iran bắt giữ, đây sẽ là một đòn giáng mạnh vào uy tín của Washington. Ngoài ra, người này có thể bị sử dụng như một công cụ tuyên truyền hoặc làm “con bài mặc cả” trong các cuộc đàm phán.

Kịch bản này gợi lại ký ức về cuộc khủng hoảng con tin Iran năm 1979, khi các nhà ngoại giao Mỹ bị giam giữ trong 444 ngày. Sau một nỗ lực giải cứu quân sự thất bại, Mỹ đã phải chấp nhận dỡ bỏ một phần trừng phạt và giải phóng hàng tỷ USD tài sản của Iran để đổi lấy việc thả con tin. Sự kiện này để lại những hệ lụy chính trị sâu sắc kéo dài trong nhiều năm tại Mỹ.

Trong các thập kỷ sau đó, các chính quyền Mỹ đã nhiều lần đối mặt với bài toán tương tự. Năm 2014, chính quyền của Tổng thống Barack Obama đã trao đổi năm tù nhân Taliban bị giam giữ tại Guantanamo để đổi lấy binh sĩ Bowe Bergdahl, người bị bắt giữ tại Afghanistan từ năm 2009. Quyết định này gây tranh cãi và bị chỉ trích là có thể khuyến khích các hành vi bắt giữ con tin trong tương lai.

Trong bối cảnh hiện nay, lịch sử đó đặt ra những lựa chọn khó khăn đối với Nhà Trắng. Một mặt, việc bắt giữ binh sĩ Mỹ có thể buộc Washington phải có phản ứng mạnh mẽ, bao gồm khả năng leo thang quân sự. Mặt khác, đây cũng có thể trở thành cơ hội để các bên tạm dừng xung đột và tìm kiếm giải pháp thông qua các kênh đàm phán bí mật.

Trong khi đó, trên thực địa, cuộc chạy đua tìm kiếm thành viên phi hành đoàn mất tích đang diễn ra hết sức khẩn trương. Theo CBS News, chiến dịch tìm kiếm của Mỹ đang được tiến hành sâu trong lãnh thổ Iran nhằm xác định vị trí của người còn lại.

Các nhiệm vụ tìm kiếm và cứu hộ chiến đấu (CSAR) được đánh giá là một trong những hoạt động quân sự phức tạp và nguy hiểm nhất. Đây là các chiến dịch được tiến hành trong môi trường thù địch, đòi hỏi tốc độ, độ chính xác cao và khả năng phối hợp chặt chẽ giữa nhiều lực lượng.

Thông thường, các nhiệm vụ CSAR sử dụng trực thăng làm phương tiện chủ lực, kết hợp với máy bay tiếp nhiên liệu và các máy bay chiến đấu để bảo vệ khu vực. Một cựu chỉ huy phi đội cứu hộ cho biết một chiến dịch như tại Iran có thể cần tới ít nhất 24 lính nhảy dù cứu hộ, triển khai bằng trực thăng Black Hawk, đồng thời sẵn sàng đổ bộ bằng dù nếu cần thiết.

Sau khi tiếp cận khu vực, lực lượng cứu hộ sẽ ưu tiên thiết lập liên lạc với người mất tích, cung cấp hỗ trợ y tế và tìm cách đưa họ ra khỏi khu vực nguy hiểm. Tuy nhiên, toàn bộ quá trình này phải diễn ra trong điều kiện tránh né lực lượng đối phương, khiến mức độ rủi ro tăng cao.

Một cựu chỉ huy nhận định các nhiệm vụ như vậy là “cực kỳ nguy hiểm”, dù đây chính là những kỹ năng mà các đơn vị tinh nhuệ của không quân Mỹ được huấn luyện để thực hiện trên toàn cầu.

Các hình ảnh được xác minh xuất hiện ngày 3/4 cho thấy trực thăng quân sự Mỹ và máy bay tiếp nhiên liệu đang hoạt động trên bầu trời tỉnh Khuzestan của Iran, cho thấy quy mô và mức độ nghiêm túc của chiến dịch tìm kiếm.

Theo các chuyên gia, yếu tố thời gian đóng vai trò then chốt trong các nhiệm vụ CSAR, bởi lực lượng đối phương cũng đang đồng thời triển khai tìm kiếm. Điều này làm gia tăng nguy cơ xảy ra đối đầu trực tiếp trên thực địa.

Phát biểu trên BBC Radio 4, chuyên gia Laurel Rapp thuộc Chatham House nhận định việc bắt giữ phi công Mỹ sẽ mang lại cho Iran một “con bài mặc cả rất mạnh”. Trong khi đó, cựu chuyên gia Lực lượng Đặc nhiệm Thủy quân lục chiến Mỹ Jonathan Hackett cho biết ưu tiên hàng đầu của lực lượng cứu hộ là xác định dấu hiệu sự sống và truy vết từ vị trí cuối cùng được ghi nhận.

Theo ông Hackett, trong một số trường hợp, các chiến dịch cứu hộ có thể bao gồm cả việc thiết lập mạng lưới hỗ trợ từ các nhóm địa phương nhằm tạo phương án dự phòng trong trường hợp tình huống xấu xảy ra.

Trong bối cảnh đó, các tuyên bố cứng rắn của Tổng thống Trump tiếp tục làm gia tăng căng thẳng. Ngày 4/4, ông nhắc lại thời hạn yêu cầu Iran phải chấp nhận thỏa thuận và mở lại Eo biển Hormuz trước ngày 6/4, nếu không sẽ phải đối mặt với các biện pháp mạnh, bao gồm tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng.

Tuy nhiên, các tuyên bố về tiến triển đàm phán của phía Mỹ chưa được Tehran xác nhận. Việc Washington liên tục tăng cường hiện diện quân sự tại khu vực Vịnh, cùng với các cảnh báo về khả năng thương vong tiếp theo, đang làm dấy lên lo ngại về một vòng xoáy leo thang mới.