Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại cuộc họp báo ở Nhà Trắng, Washington, D.C. Ảnh: THX/TTXVN phát
Sau nhiều tháng tương đối lắng xuống kể từ khi Tòa án Tối cao hồi tháng 2 tuyên bố vô hiệu phần lớn các mức thuế quan diện rộng mà ông áp đặt đối với các đối tác thương mại, chính quyền Mỹ đã nhanh chóng khôi phục chiến lược này bằng những cơ sở pháp lý khác.
Theo hãng tin AFP, ngày 24/7, các mức thuế từ 10% đến 12,5% mà Mỹ áp đặt đối với hàng hóa nhập khẩu từ khoảng 60 đối tác thương mại chính thức có hiệu lực. Các mức thuế này về cơ bản tương đồng với những biện pháp trước đây đã bị hủy bỏ, nên trước mắt được cho là chưa tạo ra tác động đáng kể đến giá cả đối với người tiêu dùng Mỹ.
Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng đây mới chỉ là bước khởi đầu. Những phát biểu gần đây cùng các động thái của Nhà Trắng cho thấy Tổng thống Trump vẫn theo đuổi mục tiêu tái định hình chính sách thương mại của Mỹ thông qua thuế quan.
Kể từ khi trở lại Nhà Trắng, ông Trump liên tục mở rộng phạm vi áp thuế. Ban đầu, các biện pháp chủ yếu nhằm vào hàng hóa nhập khẩu từ Canada, Mexico và Trung Quốc, sau đó được mở rộng sang ô tô, thép, đồng và cuối cùng là chương trình thuế quan "có đi có lại" áp dụng với phần lớn các đối tác thương mại của Mỹ.
Ngay cả khi Tòa án Tối cao phán quyết các mức thuế diện rộng là trái luật, tham vọng sử dụng thuế quan của ông Trump vẫn không suy giảm. Trái lại, chính quyền đang tìm cách xây dựng lại toàn bộ khuôn khổ thuế quan bằng những đạo luật được đánh giá có nền tảng pháp lý vững chắc hơn.
Theo giới chuyên gia, các mức thuế có hiệu lực từ ngày 24/7 là một ví dụ điển hình. Chúng được ban hành sau cuộc điều tra kéo dài nhiều tháng về các cáo buộc liên quan đến lao động cưỡng bức và về cơ bản khôi phục phần lớn các mức thuế trước đây. Cùng với đó, Mỹ cũng áp thuế đối với một số mặt hàng của Brazil sau khi kết luận các chính sách thương mại của nước này gây bất lợi cho doanh nghiệp Mỹ.
Dù vậy, việc chuyển sang sử dụng các cơ sở pháp lý khác không đồng nghĩa nguy cơ kiện tụng sẽ chấm dứt. Tổ chức Liberty Justice, đơn vị từng thắng kiện trong vụ thuế quan trước đây, đã tiếp tục đệ đơn kiện, cho rằng các biện pháp mới vẫn vượt quá thẩm quyền của chính phủ.
Theo ông Jeffrey Schwab, cố vấn cấp cao của Liberty Justice, Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 vốn được thiết kế để xử lý những hành vi thương mại cụ thể của từng quốc gia, chứ không phải là công cụ cho phép áp thuế trên diện rộng đối với hầu hết hàng hóa nhập khẩu.
Tuy nhiên, các chuyên gia thương mại đặc biệt chú ý đến một công cụ pháp lý khác mà chính quyền Tổng thống Trump gần đây bắt đầu viện dẫn: Mục 338 của Đạo luật Thuế quan Smoot-Hawley. Đây là điều khoản hầu như chưa từng được sử dụng để áp đặt thuế quan trong lịch sử.
Đầu tuần này, ông Trump đã sử dụng Mục 338 để đe dọa áp thuế 50% đối với một số hàng hóa của Canada với lý do Ottawa có các chính sách phân biệt đối xử đối với thương mại Mỹ. Tuy nhiên, các quan chức Nhà Trắng cũng thừa nhận động thái này liên quan đến việc Canada trả đũa các mức thuế trước đó của Washington.
Theo giới phân tích, diễn biến trên cho thấy thuế quan vẫn được ông Trump coi là công cụ gây sức ép trong cả các tranh chấp thương mại lẫn những cuộc đàm phán rộng hơn. Đáng chú ý, không giống nhiều cơ chế pháp lý khác, Mục 338 có thể cho phép chính quyền hành động nhanh hơn, với ít thời gian chờ trước khi các mức thuế có hiệu lực.
Ông Kyle Peacock, Giám đốc Peacock Tariff Consulting, cho biết nhiều doanh nghiệp Canada đang gấp rút đưa hàng sang Mỹ trước thời điểm các mức thuế mới dự kiến được áp dụng vào tháng tới. Không ít doanh nghiệp đã phải tăng công suất sản xuất và hủy kế hoạch nghỉ hè để kịp tiến độ giao hàng. Theo ông, các doanh nghiệp ở những khu vực xa Bắc Mỹ sẽ khó có khả năng phản ứng nhanh theo cách tương tự.
Trong khi đó, Nhà Trắng tiếp tục phát tín hiệu về các bước đi mới. Trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Trump thông báo sẽ khởi động cuộc điều tra theo Mục 301 đối với Liên minh châu Âu (EU), cáo buộc khối này có các chính sách mang tính phân biệt đối xử đối với những tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ như Google, Apple, Meta và Amazon.
Nếu cuộc điều tra dẫn đến các biện pháp thương mại mới, EU có thể trở thành mục tiêu tiếp theo trong chiến lược thuế quan của Washington. Ngoài ra, chính quyền Mỹ cũng đang tiến hành một số cuộc điều tra khác, trong đó có cuộc điều tra về tình trạng dư thừa năng lực sản xuất tại 16 đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ. Các mức thuế phát sinh từ những cuộc điều tra này có thể được cộng dồn với các loại thuế hiện hành.
Theo ông Olu Sonola, Trưởng bộ phận kinh tế Mỹ của Fitch Ratings, nếu tổng mức thuế được nâng trở lại tương đương giai đoạn cao điểm năm 2025, môi trường kinh doanh sẽ đối mặt với mức độ bất ổn lớn hơn đáng kể. Điều này có thể làm gia tăng sức ép đối với tăng trưởng kinh tế và lạm phát, đặc biệt nếu giá năng lượng tiếp tục duy trì ở mức cao.
Một số chuyên gia cho rằng Nhà Trắng có thể cân nhắc yếu tố chính trị để tránh một đợt leo thang thuế quan quy mô lớn trước tháng 11. Tuy nhiên, diễn biến trong nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump cho thấy chính sách thương mại của Mỹ có thể thay đổi rất nhanh. Với hàng loạt cuộc điều tra đang được xúc tiến và các công cụ pháp lý mới được đưa vào sử dụng, nhiều chuyên gia nhận định cuộc chiến thuế quan của Washington vẫn còn lâu mới kết thúc và những bước đi tiếp theo của chính quyền Trump có thể tiếp tục làm thay đổi cục diện thương mại toàn cầu.